Dünya liderleri Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 81. Oturumu için New York'a akın ederken, görünüşte savunmak üzere geldikleri uluslararası düzen 1945'ten bu yana hiç olmadığı kadar kötü bir durumda.
Çin ve Rusya Soğuk Savaş sonrası ABD merkezli uluslararası sisteme sıcak bakmadı. Ayrıca sistemin başlıca mali destekçisi olan ABD, bu yapıyı finanse etmeye artık pek ilgi duymuyor. Diğer taraftan, ABD Başkanı Donald Trump çok taraflı kurumlara karşı daha mesafeli davranıyor. Bu ortamda, sistemin ne kadar süreyle varlığını sürdürebileceği belirsizliğini koruyor.
Hafızalarımızı tazelersek, Birleşmiş Milletler (BM) II. Dünya Savaşı’nın yıkımından sonra yeni bir dünya savaşını önlemek amacıyla kuruldu. Kuruluş aşamasında büyük güçleri sistemin içine almak çok önemliydi ve bu başarıldı. Bu şekilde aralarındaki anlaşmazlıklar kurumsal yollarla yönetilecekti. Bir ölçüde başarılı olduğu söylenebilir. En azından yeni bir dünya savaşı henüz çıkmadı.
BM dünyayı yöneten bir hükümet değil. Ordusu yok ve devletlere yaptırım gücü yok. Savaşları önlemek amacıyla kurulmuş olsa da, bunu sağlayacak yetki ve araçlara sahip değil. Veto hakkına sahip büyük devletler karşı karşıya geldiğinde sistem kilitleniyor. Üstelik bugün sorun yalnızca sistemin kilitlenmesi değil. Kanımca artık bambaşka bir şeye doğru ilerliyoruz. Buna biraz ‘düzen dışılık’ diyebiliriz. Ortak kuralların yerini giderek güç ilişkileri, bölgesel ve anlık anlaşmalar alıyor.
Her geçen gün savaşların sayısı artıyor. Bedelini ise insanlar ödüyor. Ölüyor, yurtlarından kopuyor, hayatlarını yeniden kurmak zorunda kalıyor. Bazı çatışmalar enerji ve gıda fiyatları üzerinden dünyanın geri kalanına ekonomik maliyetler yüklüyor. Sonra bu savaşların tarafı olan ülkelerin liderleri BM Genel Kurulu’na geliyor. Kürsüden birbirlerini suçluyorlar. Kimi delegasyonlar protesto amacıyla salonu terk ediyor. Konuşmalar bitiyor, liderler New York’tan ayrılıyor ama savaşlar sürüyor.
Tam da böyle bir dönemde BM’nin yeni genel sekreteri seçilecek ve 2027 yılının başında göreve başlayacak. Adayı Güvenlik Konseyi tavsiye ediyor ve Genel Kurul atıyor. Washington henüz net olarak bir adayı desteklediğini söylemedi. Rusya ve Çin’in ise, seçilme olasılığı en yüksek olan Kosta Rika’nın eski Başkan Yardımcısı Rebeca Grynspan ile ilgili çekinceleri olduğu düşünülüyor. Ancak yeni bir genel sekreter seçilse de, ne yazık ki ufukta yeni bir düzen görünmüyor.
Bu nedenle bugün BM’nin rolünün ne olması gerektiği sorusu daha da önemli hale geliyor. Belki de BM savaşlar başladıktan sonra değil, daha önce devreye girmeli ve arabuluculuk görevi üstlenmeli. Üstelik mesele artık yalnızca savaşları engellemek değil. Güvenlik kavramının kendisi değişiyor. Dünya yapay zekâ, siber güvenlik ve otonom silahlar gibi yeni risklerle karşı karşıya. BM bu alanlarda en azından ortak küresel standartların korunduğu bir platform olabilir.
Ancak BM’nin bu rolleri üstlenebilmesinin önünde kendi kurumsal kısıtları var. Güvenlik Konseyi, 1945 sonrası dönemin koşullarına göre şekillenmiş bir yapı. Bugün ekonomik ağırlığı artmış ülkelerin ve bazı kıtaların yeterince temsil edilmediği bir Konsey var. Sorun yalnızca temsil değil, karar alma mekanizmasının kendisi de tartışılmalı. Tek bir daimi üyenin vetosu Konseyi tamamen işlevsiz hale getirebiliyor.
Bu nedenle Güvenlik Konseyi’nin yapısının ve veto mekanizmasının yeniden şekillendirilmesi gerekiyor. Daimi üye sayısının artırılması ciddi biçimde tartışılması gereken bir konu. Tek bir daimi üyenin vetosu yerine birden fazla daimi üyenin vetosu sisteme olan güveni artırabilir. Ayrıca soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları söz konusu olduğunda veto kullanımına sınırlamalar getirilmesi de dikkate alınmalıdır.
BM sistemi bugün de kurulduğu yıllardaki gibi büyük güçler olmadan işleyemez. Ama yalnızca büyük güçlerin belirlediği bir yapı olarak da sürdürülemez. Reform ihtiyacı giderek artıyor. Bunun gerçekleşebilmesi için özellikle ABD ve Çin’in birlikte hareket etmesi gerekiyor.
