Bazı insanlar tarihe ilgi duyar. Ben ise bazen tarihin insanı seçtiğini düşünürüm.
Belki de bu yüzden On İki Ada’ya, Rodos’a ya da Kırım Hanlığı’na dair bir kitap gördüğümde kayıtsız kalamam. Çünkü benim için bunlar yalnızca birer tarih başlığı değil; aile hafızamın, köklerimin ve çocukluğumdan beri dinlediğim hikâyelerin bir parçasıdır. Bir bakıma, kendi geçmişimin izini sürmektir.
Bu ilginin merkezinde, babaannem, yeşil gözlü Emine Şahingiray vardır.
Yeşil gözleriyle dikkat çeken, ince bir mizah anlayışına sahip, nüktedan, birden fazla dil bilen, zarafeti ve asaletiyle girdiği her ortamda fark edilen bir kadındı. Onun yanında otururken yalnızca bir aile büyüğüyle vakit geçirmiyor; yüzyılların içinden süzülüp gelen bir kültürü, bir yaşam zarafetini ve köklü bir aile geleneğinin izlerini de hissediyordum.
Çünkü Şahingiray adı sıradan bir soyadı değildir.
Ailemiz, Kırım Hanlığı’nın son hükümdarı Şahin Giray Han’ın soyundan gelmektedir. Dolayısıyla taşıdığımız bu soyadı, yalnızca bir aile adı değil; yüzyılları aşarak bugüne ulaşmış tarihî bir hafızadır.
Giray Hanedanı’nın kökleri ise çok daha geriye, Cengiz Han’a kadar uzanır.
Yüzyıllar boyunca Kırım Hanlığı’nı yöneten Giraylar, Osmanlı tarihinde de son derece özel bir yere sahipti. Hatta az bilinen, fakat son derece ilginç bir tarihî gerçek vardır: Osmanlı devlet geleneğinde, hanedanın erkek soyunun herhangi bir nedenle sona ermesi durumunda, meşruiyet açısından tahta geçebilecek yegâne Müslüman hanedan olarak Giraylar görülürdü.
Ancak Girayların ayrıcalığı bununla da sınırlı değildi.
Kırım hanları, Osmanlı’nın sıradan tebaası olarak kabul edilmezdi. Devlet protokolünde son derece özel bir konuma sahiptiler. Kendi tuğralarını kullanıyor, fermanlar yayımlıyor, diplomatik ilişkiler yürütüyor ve hanedan geleneklerini büyük ölçüde koruyorlardı. Hatta kendi adlarına para bastırıyorlardı.
Bir hükümdarın isminin kendi sikkesi üzerinde yer alması, tarihte egemenliğin en güçlü sembollerinden biridir. Şahin Giray’ın ve ondan önceki Giray hanlarının adları, bastırdıkları sikkelerin üzerinde yer alıyordu. Bir başka ifadeyle Giraylar, yalnızca köklü bir aile değil; tuğrası, sikkesi, diplomatik ilişkileri ve devlet geleneği olan bir hükümdar hanedanıydı.
Üstelik Girayların Osmanlı ile ilişkisi yalnızca siyasi ve askerî düzeyde de değildi.
Aslında Giray Hanedanı ile Osmanlı arasındaki bağlar çok daha eskiye uzanır. Kanuni Sultan Süleyman’ın annesi Ayşe Hafsa Sultan’ın da, tarih yazımındaki yaygın kabullerden birine göre, Kırım Hanı Mengli Giray’ın kızı olduğu kabul edilir. Böyle bakıldığında, Osmanlı ile Giraylar arasındaki ilişki yalnızca devletler ve hanedanlar arasındaki bir yakınlık değil, nesiller boyunca devam eden bir akrabalık bağının da hikâyesidir.
Bunun daha sonraki ve en bilinen örneklerinden biri ise, Osmanlı hanedanına mensup Saliha Sultan’ın Kırım Hanı II. Devlet Giray ile evlenmesidir. Bir başka ifadeyle Osmanoğulları ile Giraylar arasında yalnızca karşılıklı saygıya dayalı bir devlet ilişkisi değil, aynı zamanda hanedan düzeyinde bir hısımlık da vardı.
Bir yanda altı asır boyunca üç kıtaya hükmeden Osmanlı Hanedanı, diğer yanda kökleri Cengiz Han’a uzanan Giray Hanedanı…
İnsan bazen bir soyadı taşıdığını sanıyor. Oysa bazen bir soyadı, yüzyılların hikâyesini, devlet geleneklerini ve medeniyetlerin birbirine değen izlerini taşıyor.
Belki de bu nedenle On İki Ada’nın tarihi bana hiçbir zaman yalnızca bir jeopolitik mesele gibi gelmedi.
Çünkü Rodos ve On İki Ada, benim için yalnızca haritada görülen birkaç ada değil; Akdeniz’in, Osmanlı’nın, Kırım’ın ve aile tarihimin birbirine değdiği bir hafıza coğrafyasıdır.
Üstelik Rodos’un ailemiz açısından çok özel, hatta hüzünlü bir anlamı da vardır.
Soyadımızı taşıyan Şahin Giray Han, sıradan bir hükümdar değildi. Batı dillerini bilen, şiirle ve felsefeyle ilgilenen, Avrupa’yı yakından takip eden, reformcu fikirleriyle çağının önünde yürüyen bir devlet adamıydı. Kırım’ı modernleştirmek, daha güçlü ve daha çağdaş bir devlet yapısı kurmak istiyordu.
Ancak tarih, bazen kendi zamanının ötesinde düşünen insanlara karşı acımasızdır.
Şahin Giray, büyük güçlerin mücadeleleri arasında hem hanedanını hem de devletini ayakta tutmaya çalıştı. Sonunda sürgün edildi ve hayatının son durağı Rodos oldu. Akdeniz’in ortasında, doğduğu topraklardan uzakta, bir hanedanın son hükümdarı olarak hayata veda etti.
İlginçtir ki aradan yıllar geçmesine rağmen Giray Hanedanı’nın adı Avrupa’nın hafızasından silinmedi. Viktorya dönemi İngiltere’sinde Giraylar, kökleri Cengiz Han’a uzanan, Avrupa’nın sınırındaki son büyük Tatar hanedanı ve ‘Cengiz Han’ın yaşayan mirasçıları’ olarak anılıyordu. Bir zamanlar Kırım’ı yöneten bu hanedan, yalnızca Türk ve Osmanlı tarihinin değil, Avrupa’nın da merakla baktığı tarihî bir mirasa dönüşmüştü.
Belki de bu yüzden Rodos’un adı geçtiğinde benim için mesele yalnızca bir ada değildir.
Orada bir hükümdarın yalnızlığı, bir hanedanın hafızası ve ailemin yüzyıllar öncesine uzanan hikâyesi vardır.
Ben On İki Ada’ya baktığımda yalnızca geçmişi görmüyorum.
Yeşil gözlü Emine Şahingiray’ın zarafetini, aile büyüklerinden dinlediğim hikâyeleri ve insanın kökleriyle kurduğu o görünmez bağı görüyorum.
Belki de tarihe duyduğum ilgi tam olarak bundan kaynaklanıyor.
Çünkü tarih, bazen bir imparatorluğun arşivlerinde değil; bir soyadında, bir aile hikâyesinde ve bir çift yeşil gözde yaşamaya devam eder.
Ve bazen bir insan, tarih kitaplarını açmadan önce, kendi ailesinin hafızasına bakarak tarihle tanışır.
