Amerika, Bağımsızlık Bildirgesi’nin 250. yılını kutluyor. Bu kutlama cevaplaması çok zor olan bir soruyu gündeme getiriyor. Amerika, 1776’da verdiği özgürlük ve eşitlik sözünü ne ölçüde tuttu?
Bildirge, ilk bakışta İngiltere Kralı’na karşı bir başkaldırıydı. Metnin büyük bölümü Kral III. George’a yöneltilen suçlamalardan oluşuyordu. Kolonistler, İngiliz özgürlük geleneğinin gerçek temsilcilerinin kendileri olduğunu düşünüyordu. Onlara göre Westminster Parlamentosu ve Kral, Britanyalıların doğuştan gelen haklarına ihanet etmişti.
Bu bakımdan mücadele biraz ironikti. İki taraf da kendisini gerçek İngiliz özgürlüğünün temsilcisi olarak görüyordu. İngiliz Kralı, kolonilerin siyasi eşitlik talebini ölçüsüz buluyordu. Kolonistler ise doğuştan gelen haklarının çiğnendiğini düşünüyordu. Yıllarca aynı siyasi dünyanın parçası olduklarını sanan iki taraf, kısa sürede savaşa ve kopuşa sürüklendi.
Amerikalı liderler yalnızca “artık İngiltere’ye bağlı değiliz” demekle yetinmedi. Ayrılmalarını bütün dünyaya açıklamak ve haklı göstermek istediler. Bu nedenle Bildirge, basit bir bağımsızlık duyurusu olmaktan çıktı.
Bildirgenin arkasındaki en güçlü düşünür, yine bir İngiliz olan John Locke’tu. Locke’a göre insanların yaşam, özgürlük ve mülkiyet gibi doğal hakları vardı. Devlet bu hakları korumak için kurulurdu. Koruyamazsa veya kendisi bu hakları ihlal ederse halk yönetimi değiştirebilirdi.
Thomas Jefferson bu düşünceyi “yaşam, özgürlük ve mutluluğu arama hakkı” sözleriyle yeniden ifade etti. Benjamin Franklin ve John Adams da metnin şekillenmesine katkıda bulundu. Ortaya çıkan fikir devrimciydi. Güç hükümdardan halka değil, halktan yöneticilere doğru akmalıydı. Yönetim, ancak yönetilenlerin rızasına dayanıyorsa meşru olabilirdi.
Bildirge bu anlamda sonsuz bir “Kral Yok” metniydi. Fakat daha ilk günden büyük bir çelişki taşıyordu. “Bütün insanlar eşit yaratılmıştır” denirken kölelik devam ediyordu. Jefferson’ın kendisi de köle sahibiydi. Kadınların siyasi hakkı yoktu. Yerli halklar eşitliğin dışında bırakılmıştı. Oy hakkı çoğunlukla mülk sahibi beyaz erkeklere aitti. Evrensel bir dil kullanılmıştı bildirgede ama o günkü toplum yapısı bunun çok uzağındaydı.
Bildirge’nin kelimeleri onu yazanların niyetinden daha ileri gitti. Jefferson, 250 yıl sonra eksiksiz uygulanacak ayrıntılı bir toplumsal program hazırlamıyordu. Kendi devrimini meşrulaştırmak için çağının en güçlü özgürlük dilini kullanmıştı. Seçtiği sözler, sonraki kuşaklara Amerika’yı Bildirge’deki ilkelerle sorgulama imkânı verdi.
Abraham Lincoln, Bildirge’yi Amerikalıları birbirine bağlayan bir ‘elektrik kablosu’ ve yol gösteren bir ‘işaret feneri’ olarak görüyordu. Kölelik karşıtları, kadın hakları savunucuları ve medeni haklar hareketi de aynı metne başvurdu. Köleliğin kaldırılması, siyah Amerikalılara yurttaşlık ve oy hakkı tanınması, kadınların siyasi haklar kazanması ve 1960’lardaki medeni haklar yasaları bu uzun mücadelenin parçalarıydı. Bildirge’nin vaadi yavaş yavaş genişledi. Ancak hiçbir zaman bütünüyle tamamlanmadı.
Bildirge’nin dili, zamanla Amerika’nın dış politikasını da şekillendirdi. Özgürlük ve halkların kendi kaderini tayin etmesi düşüncesi, dünya çapında imparatorluklara ve sömürge yönetimlerine karşı yürütülen mücadeleleri etkiledi. Fakat Amerika aynı zamanda savaşlar yürüttü, otoriter yönetimleri destekledi ve çıkarlarıyla ilkeleri çatıştığında çoğu kez çıkarlarını seçti. Böylece Bildirge, yalnızca Amerikan toplumunun değil, Amerika’nın dünyadaki rolünün de ölçüldüğü bir metne dönüştü.
Bence Bağımsızlık Bildirgesi’nin asıl başarısı, sonraki kuşaklara o vaatlerin neden hâlâ gerçekleşmediğini sorabilecek bir dil bırakmasıdır. Belge Amerika’nın ne olduğunu anlatmaktan çok, ne olması gerektiğini hatırlatıyor.
Bu nedenle Bağımsızlık Bildirgesi tamamlanmış bir başarı hikâyesi değildir. Her kuşağa yeniden devredilen, eksik kalmış bir görevdir. İki yüz elli yıl sonra önemini korumasının nedeni de budur. İçindeki temel soru hâlâ geçerlidir.
“İktidar mı insanların haklarını belirler, yoksa insan hakları mı iktidarın sınırlarını çizer?”
