Zenginliği genelde para, taşınmazlar ve onunla ölçülen maddesel değerlerle belirleriz. Hayata daha geniş açıdan bakanlara göre, içsel değerlerimizin ve erdemlerimizin zenginliğimizi arttırdığını da söyleyebiliriz. Bireysel yaşantımızda olduğu kadar sosyal ilişkilerimizde bunlardan her biri elbette ki önemlidir. Oysaki teknolojinin son hızla geliştiği bugünün dünyasında, bilgiyi sıralamanın ilk basamaklarına yerleştirmemiz gerektiğini düşünüyorum. Bu gerçeklik, her zaman önemini korumasına karşın, bunun bilincinde olmamaları nedeniyle, bilgi yalnızca sınırlı sayıdaki insanın gücünü oluşturmuştur. Bu güç, kimi zaman zenginliği, kimi zaman başkaları üzerindeki egemenliği, kimi zaman da gelişmeyi ve uygarlaşmayı getirmiştir.
Kutsal Kitap’ta geçen şu öyküyü hepimiz biliyoruz:
Tanrı bir gece, rüyasında Kral Süleyman’a görünüp bir dilekte bulunmasını söyler. Kral ondan iyi ve kötüyü ayırt etme yeteneği vermesini ister. Tanrı bu yanıttan memnun olur ve bu dileğini yerine getirmekle kalmaz, ona zenginliğe, onura ulaştıracak bilgelik ve sezgi dolu bir yürek verir.
Anlatılan öyküler her birimiz için birer ders niteliğinde olduğu kadar, bilgi ve birikimimiz doğrultusunda bizi zaman zaman sorgulamaya da yöneltiyor. Nitekim ünlü İngiliz şair ve düşünürü, Samuel Taylor Coleridge’ın sorduğu gibi:
“Eğer Adem ve Havva günah işlediyse, neden bilgiyle ödüllendirildiler?”
Bu ve benzer sorular, elbette ki yüzyıllardır başta din adamları olmak üzere ilgi duyanlar tarafından tartışılıyor. Onlarla birlikte yazarlar bu öyküyü yeniden kurguluyor, ressamlar farklı anlamlar yükleyerek tablolarına yansıtıyorlar. Öykülerde sezdirilmek istenen iletiler için kesin bir yanıta ulaşamasak da yapacağımız çalışmaların bilgi ufkumuzu genişleteceğini söyleyebilirim.
Buna karşın tarihin her döneminde karşılaştığımız en büyük tehlikenin de bilgiye karşı inancın öne geçmesidir. İnanan kişi soru soramaz, sorgulayamaz. Körü körüne yalnızca söylenenlere inanır. Bilgiyse ancak yürekli insanlara kendini açar, özgür düşünebilenleri aydınlatır, onların düşünce ufkunu genişletir.
Son yıllarda Sapiens, Homo Deus, Neksus gibi kitaplarıyla adından sıkça söz edilen Yuval Noah Harari, tarihteki en büyük kahramanın Homo Sapiens’ten çok bilgi olduğunu söylüyor. Ayrıca sözlerine bilim insanlarının yalnızca tarihi değil biyoloji, siyaset ve ekonomiyi de bilgi akışları sayesinde daha iyi anlayabileceğini ekliyor. Bilginin ne olduğunu incelerken şu sözleri de araya sıkıştırıyor:
“Tartışmayı noktalayabilmek için bilginin gerçekliği her zaman temsil etmediğini söyleyebiliriz. Fakat her zaman bir şeyleri birbirine bağlar. Bu, onun temel özelliğidir. Dolayısıyla bilginin tarihteki rolünü araştırırken, ‘Gerçekliği ne kadar temsil ediyor?’ veya ‘Doğru mu yanlış mı?’ gibi sorular bazen anlamlı olsa da en önemlileri, ‘İnsanları bir araya getirebiliyor mu? veya ‘Hangi yeni ağı yarattı?’ sorularıdır.”
Yaşadığımız bu hızlı gelişimde sanırım sormamız gereken temel soru şu olmalıdır:
Bu bilgi akışı içerisinde, bireysel ve toplumsal olarak biz nerede ve nasıl yer alıyoruz?
