1973 yılı, dünya ekonomisinin petrolün gerçek gücünü acı biçimde öğrendiği yıl olarak tarihe geçti. O güne kadar petrol, Batı dünyası için bol bulunan, ucuz bir enerji kaynağıydı. Sanayi büyüyor, otomobiller çoğalıyor, tüketim toplumu hızla genişliyordu. Kimse petrolün bir gün küresel siyasetin en sert silahlarından biri haline gelebileceğini pek düşünmüyordu.
Ta ki Ekim 1973’e kadar.
6 Ekim 1973’te Mısır ve Suriye orduları, Yahudiler için kutsal Yom Kipur gününde İsrail’e sürpriz bir saldırı başlattı. Amaçları, 1967’deki Altı Gün Savaşı’nda kaybettikleri Sina Yarımadası ve Golan Tepeleri’ni geri almaktı. Savaş kısa sürede bölgesel bir çatışmanın ötesine geçti. ABD ve bazı Batılı ülkeler İsrail’e güçlü bir askeri destek verdi. İşte tam bu noktada Arap dünyası tarihin akışını değiştirecek bir karar aldı.
Petrol artık sadece bir enerji kaynağı değil, bir siyasi baskı aracı olacaktı.
Arap petrol üreticileri, İsrail’i destekleyen ülkelere petrol ambargosu uygulama kararı aldı. Özellikle ABD ve Hollanda hedef alındı. Aynı zamanda üretim de bilinçli olarak azaltıldı. Dünya piyasasına giren petrol miktarı bir anda düşmeye başladı.
Sonuç dramatikti.
Kriz başlamadan önce petrolün varil fiyatı yaklaşık 3 dolardı. Birkaç ay içinde fiyat 12 dolara kadar çıktı. Petrol dört kat pahalandı. Bu artış sadece enerji fiyatlarını değil, bütün dünya ekonomisini sarstı.
Batı dünyasında benzin istasyonlarının önünde kilometrelerce kuyruklar oluştu. Amerika’da insanlar depolarını doldurabilmek için saatlerce bekliyordu. Hükümetler enerji tasarrufu kampanyaları başlattı. ABD otoyollarında hız sınırı düşürüldü. Avrupa’da bazı günler araç kullanımına kısıtlamalar getirildi.
Ama asıl sarsıntı ekonomide yaşandı.
Petrol fiyatları yükseldikçe üretim maliyetleri arttı, enflasyon hızla yükseldi ve ekonomik büyüme yavaşladı. Dünya ekonomisi yeni bir kavramla tanıştı: stagflasyon. Yani aynı anda hem yüksek enflasyon hem de ekonomik durgunluk.
1970’lerin ekonomik krizi büyük ölçüde bu petrol şokunun sonucuydu.
Ancak 1973 krizi sadece ekonomik bir kriz değildi. Aynı zamanda küresel güç dengelerinin değiştiği bir dönüm noktasıydı. Batı dünyası ilk kez Ortadoğu’daki petrol üreticilerine bu kadar bağımlı olduğunu açık biçimde gördü. Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkeleri uluslararası siyasette çok daha etkili aktörler haline geldi.
Kriz aynı zamanda enerji güvenliği kavramını doğurdu. ABD ve Avrupa ülkeleri gelecekte benzer bir şok yaşamamak için stratejik petrol rezervleri oluşturmaya başladı. Enerji kaynaklarını çeşitlendirme politikaları gündeme geldi. Nükleer enerji yatırımları hızlandı, doğal gaz ve alternatif enerji kaynakları daha ciddi biçimde düşünülmeye başlandı.
Bugün enerji piyasalarında yaşanan gelişmelere bakıldığında, 1973’te yaşananların yalnızca tarih kitaplarında kalmadığı görülüyor. Dünya enerji sistemi hâlâ birkaç kritik coğrafyaya bağlı. Özellikle Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı, küresel enerji akışının en hassas noktalarından biri olmayı sürdürüyor.
Körfez ülkeleri bugün de dünya petrolünün önemli bir bölümünü sağlıyor ve Asya ekonomileri bu bölgeden gelen enerjiye büyük ölçüde bağımlı durumda. Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore gibi ülkelerin petrol ithalatının büyük kısmı hâlâ bu coğrafyadan geliyor. Bu nedenle bölgede yaşanacak herhangi bir savaş ya da deniz trafiğinin kesintiye uğraması, küresel enerji piyasalarını birkaç gün içinde sarsabilecek güçte.
Enerji piyasalarında yaşanan son gelişmeler de bu kırılganlığı yeniden hatırlatıyor. Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz akışının kesintiye uğraması ihtimali, dünya piyasalarında fiyatların hızla yükselmesine yol açabiliyor. Petrol fiyatlarının kısa sürede 100 doların üzerine çıkması, doğal gaz piyasalarında sert dalgalanmalar yaşanması ve enerji taşıyan tankerlerin risk altında kalması, modern ekonominin enerjiye ne kadar bağımlı olduğunu bir kez daha gösteriyor.
Özellikle Asya ekonomileri böyle bir enerji şokundan en fazla etkilenecek bölgeler arasında görülüyor. Çünkü bölge ülkeleri enerji ihtiyaçlarının önemli bir bölümünü ithalatla karşılıyor. Enerji akışındaki ciddi bir kesinti, rafinerilerin üretimi kısmak zorunda kalmasına, sanayinin yavaşlamasına ve küresel ticaretin aksamasına yol açabilecek bir zincirleme etki yaratabilir.
Bu nedenle bugün enerji piyasalarında konuşulan birçok risk, aslında yarım yüzyıl önce yaşanan o büyük krizin gölgesinde değerlendiriliyor.
Çünkü 1973 petrol krizi dünya ekonomisine çok basit ama çok güçlü bir gerçeği öğretti:
Enerji sadece ekonomik bir mesele değildir. Aynı zamanda jeopolitik bir güçtür.
Ve bazen bir varil petrol, bir tank kadar etkili olabilir.
