Prof.Dr. Nuh ARSLANTAŞ*
İnsan, yalnız yiyen, içen, çalışan ve tüketen bir varlık değildir. Onun bedeni kadar kalbi, aklı kadar ruhu, maddî geçimi kadar mânâ arayışı da vardır. Bu yüzden dinler ve bunlardan neşet eden irfan gelenekleri, insanın gerçek doygunluğunu sadece maddî imkânlarda değil; hakikatte, hikmette, Allah’ı anmada (zikir/zahor) ve ilahî sözlerde aramıştır. Çünkü, Tevrat ve İncil’in ifadesi ile ekmek bedeni yaşatır; fakat insanı insan kılan, ruhunu ayakta tutan asıl dinamik mânâdır.
İnsanın varlığı sadece maddî gıda ile ayakta durmaz; onu asıl diri tutan, ruhunu besleyen inanç, ibadet, ilim, ilahî hakikat ve hikmettir. Nitekim Tevrat’ta ve İncil’de, “İnsan sadece ekmekle değil, Rabbin ağzından çıkan her sözle yaşar” denmiştir (Tesniye 8:3; krş. Matta 4:4; Luka 4:4).
Kur’an’da da ‘bedenin gıdası’ ile ‘ruhun gıdası’ arasındaki fark, “Kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur” ayetiyle ifade edilir (Ra‘d 13:28). Buna göre insan, yalnız yiyip içerek değil; Allah’ı anıp hatırlayarak, manevî anlam ve huzura kavuştuğunda gerçek doygunluğa erişir.
Yahudi irfanında beden –madde ile ruh– mânâ arasındaki ilişki, Tevrat’ın ruhu diri tutan manevî bir gıda oluşu üzerinden açıklanır. Nitekim Rabenik gelenekte, “Un yoksa Tevrat yoktur; Tevrat yoksa un da yoktur” (Pirkei Avot, 3:17) sözü bedenin gıdası ile ruhun gıdası arasındaki dengeye işaret etmektedir. Rabbi Akiva’nın Talmud’daki meşhur benzetmesinde ise Yahudilerin Tevrat’tan uzaklaşması, sudan ayrılan balıkların durumuna benzetilir: “Balıklar sudan ayrıldığında nasıl ölürse, İsrail [Yahudiler] de Tevrat’tan ayrıldığında öyle olur” (Berahot 61b).
Bu hakikati Hristiyan-Süryani irfanının büyük isimlerinden Aziz Mor Efrem (306-373) de “Ruhu aç olan insan ekmekle doymaz” sözüyle dile getirmiş; bir yakarışında şöyle dua etmiştir: “Rabbim! Gözümün nurunu karartacak dünyalığa değil, ruhumu aydınlatacak yüceliğe yönelt beni!”
Hz. Muhammed de “Zenginlik mal çokluğu değil, gönül zenginliğidir” (Buhârî, Rikak, 15; Müslim, Zekât, 120) buyurarak insanın asıl doygunluğunun madde veya eşyada değil, ruhta ve kalpte olduğunu beyan etmiştir.
Türk-İslam irfan geleneği de aynı hakikati gönül diliyle dile getirmiştir. Yunus Emre’nin, “Gönül Çalab’ın tahtı, / Çalab gönüle baktı, / İki cihan bedbahtı, / Kim gönül yıkar ise” mısraları, insanın hakiki değerinin gönül dünyasında saklı olduğunu ifade eder. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin, “Her canın başka bir gıdası vardır. İnsanın asıl gıdası Allah nurudur…” sözü, ruhun yalnız maddî nimetlerle doyurulamayacağını anlatırken; Hacı Bektaş-ı Velî’nin, “Hararet nardadır, sacda değildir; / Keramet baştadır, tacda değildir; / Her ne arar isen kendinde ara, / Kudüs’te, Mekke’de, hacda değildir” öğüdü, insanın hakikati dış dünyada değil, kendi iç âleminde araması gerektiğini hatırlatır.
Anadolu irfanı bu gelenek doğrultusunda insanın yalnız bedenle değil, mânâ ile yaşadığı düşüncesini asırlarca yaşatmıştır.
Bugün insanlık, tarihin belki de en büyük maddî imkânlarına sahip olduğu halde, aynı zamanda en derin manevî boşluklarından birini yaşamaktadır. Dünyanın bir tarafında savaşlar, işgaller, enerji ve nüfuz mücadeleleri sürerken, diğer tarafında tüketim kültürü, dijital gösteriş, lüks ve israf insan ruhunu sessizce tüketmektedir.
Modern insanın evi büyümüş, ekranları çoğalmış, hızı artmış; fakat kalbi daralmış, huzuru azalmış, yalnızlığı derinleşmiştir. Krizin böylesine derinleştiği bir çağda insanlık artık sadece ekmeğe değil mânâya; sadece bilgiye değil hikmete; sadece kalabalıklara değil, hakiki bir gönül sükûnuna muhtaç hale gelmiştir.
Bugünün materyalist dünyasında insanın değeri çoğu zaman ahlâkıyla değil tükettiği markalarla, hikmetiyle değil görünürlüğüyle, gönlüyle değil vitriniyle ölçülür hale gelmiştir.
Sosyal mecraların bir ahtapot misali kuşattığı insanın iç dünyası değil, sergilenen hayatı önemsenmekte; kanaat yerine tüketim, tefekkür yerine hız, vakar yerine gösteriş teşvik edilmektedir.
Oysa kadim geleneklerin ortak sesi bize eskimez bir hakikati hatırlatır: Ruh aç kaldığında, insan dünyanın bütün nimetlerine sahip olsa da bunlar onu doyurmaya yetmez.
Modern dünyanın en büyük krizi yalnızca enerji, ekonomi veya güvenlik krizi değildir; daha derinde, insanın kendi iç dünyasını kaybetmesinden doğan bir mânâ krizidir.
Dünyevileşme, doymak bilmeyen hırs, sınırsız tüketim arzusu ve paylaşma duygusunun zayıflaması, insanı maddi anlamda daha güçlü kılsa da, manevi açıdan daha yoksul hale getirmiştir.
Bugünün insanı daha çok şeye sahip olmakta; fakat çoğu zaman neye sahip olduğunu, niçin yaşadığını ve elindekini kiminle paylaşması gerektiğini unutmakta ya da bilmemektedir.
Bu yüzden asıl yoksulluk ekmeksizlikten önce ruhsuzluk; asıl kurtuluş da yalnızca ekonomik kalkınmada, askerî güçte veya dijital ilerlemede değil, insanın yeniden kalbine dönmesinde, kanaati, şükrü, paylaşmayı ve maneviyatını güçlendirmesindedir. Bu, asla dünyayı terk etmek değil; İslâm geleneğinde veciz bir şekilde ifade edildiği üzere, “Hiç ölmeyecekmiş gibi dünya için, yarın ölecekmiş gibi ahiret için çalışma” dengesini kurabilmektir.
Kadim geleneklerin yüzyıllardır söylediği ortak hakikat bugün de hâlâ taptazedir: “Ekmek bedeni yaşatır; fakat insanı gerçekten diri tutan iman, ibadet, hikmet, hakikat, merhamet ve mânâdır”.
* Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi
