Ester'in üç kimliği

Dalia MAYA Köşe Yazısı Sesli Dinle
18 Kasım 2026 Çarşamba

Bir kayıt defterine üç kez yanlış yazılmış bir çocuk düşünün.

1926'da Buenos Aires limanına yanaşan bir geminin yolcuları arasında on iki yaşında bir kız var: Ester Altalef. Gözlerinde trahom var. Bu yüzden karaya çıkmasına izin verilmiyor. Göçmenlik görevlileri onu belgelere önce Türk, sonra Suriyeli, sonra Ermeni olarak geçiriyor. Oysa Ester İzmirli bir Sefarad Yahudisi. Aile, ancak Arjantin'de yerleşik bir akrabaları kefil olunca karaya ayak basabiliyor.

Bu bilgiyle, 500. Yıl Vakfı Türk Musevileri Müzesi'nde açılan ‘Osmanlı İmparatorluğu’ndan Buenos Aires'e Sefarad Göçü’ sergisine hazırlanırken karşılaştım. Paris'teki INALCO'da Judeo-İspanyolca ve Osmanlı'dan Buenos Aires'e Yahudi göçü üzerine çalışan, ‘L'immigration Judéo-Espagnole à Buenos Aires’ kitabının yazarı Javier Leibiusky'nin araştırmaları ile Cenker Sarıkaya ve Nisya İşman Allovi'nin arşiv çalışmalarından doğan sergi, müzenin yenilenen mikve alanında kuruldu. Açılış günü Leibiusky, Arjantin Konsolosluğu'nun katkısıyla bir konferans verdi. Sergi boyunca Denise Leon'un ‘Titreten Ağaç’ adlı kısa belgeseli de gösterimde olacak. Ester ise o günden beri aklımdan çıkmıyor. Bir insanı kim tanımlar? Onu kayda geçiren memur mu, yoksa onu hatırlayanlar mı?

Onları yola çıkaran nedenler de sergi panolarında anlatılıyor: 1917'de Selanik'in Yahudi mahallesini neredeyse tamamen yakan yangın, Balkan Savaşları, 1908'den sonra gayrimüslimlere de gelen zorunlu askerlik. Ama yalnızca zorluklar değil onları yeni coğrafyalarda yaşam arayışlarına yönelten. Daha önce gitmiş akrabalardan gelen haberler de okyanusun öbür yakasını tanıdık kılıyordu. Nihayetinde göç, bir yerden kaçmak kadar bir başka yere çağrılmaktı.

Devletin dosyası insanı bir etiketle yazar. Hafıza ise o etiketi düzeltmenin başka yollarını bulur. Serginin içeriğini incelerken bu yolların ne kadar çeşitli olduğunu fark ettim.

Hafıza bazan dilde saklanır. Gurruchaga Caddesi'ndeki Café Izmir'de Judezmo, Türkçe ve Yunanca birbirine karışırdı. Erkekler tavla oynar, rakı içer, memleketten haber beklerdi. Akşamları Madam Mili sahneye çıkardı. Kostümleri mahalledeki Yahudi dükkânlarından alınmış kumaşlarla dikilmişti. Müdavimlerin çoğu yakındaki conventillo denen kalabalık kiralık evlerde yaşıyordu ve burada yalnızca İzmir'i değil, Rum, Arap ve Ermeni komşularını da buluyorlardı. Bir kafe, geride bırakılmış bir şehrin küçük bir elçiliği gibiydi.

Hafıza bazan bir seste yaşar. Conventillo’larda üçe dört metrelik bir odada sekiz dokuz kişi uyurdu. Kadınlar çalışırken, birlikte vakit geçirirken romanslar söylerdi. Hiçbir arşive adını yazdırmamış bu kadınlar beş yüz yıllık bir dili ağızdan ağıza taşıdı. Bir şarkı bir pasaporttan daha uzun yaşayabilir mi?

Hafıza bazan bir el yazısında durur. Yeniköylü Mando Stamati 18 yaşında Fortüne ile evlenip Arjantin'e gitmişti. Ailesiyle çektirdiği fotoğrafın üstüne kendi eliyle yazmış: "Sevgili kız kardeşim Sorina'ya hatıra." Yıllar sonra İstanbul'a dönüp akrabalarını görmüş. O fotoğraf bugün bir torunun aile arşivinden çıkıp vitrine giriyor.

Ve hafıza bazan da toprakta taşınır. Liniers mezarlığının en eski bölümünde İzmir'de doğmuş bir çift yatıyor. Torunlarının torunu onları hâlâ ziyaret ediyor, hâlâ anlatıyor.

Sergide bana en çok dokunan ise şu oldu: Bu insanlar hiçbir zaman yalnız değildi. Conventillo'da Ermeni, İtalyan, İspanyol komşularla aynı avluyu paylaştılar. Villa Crespo'daki ilk kalıcı sinagogu Halepli Yahudilerin desteğiyle satın aldılar. Ölülerini yine Haleplilerle paylaştıkları bir mezarlığa gömdüler. Kadınlar kapı kapı dolaşıp bağış topladı. Marcos Emanuel'in sözleriyle, "peso peso."

9 Eylül tarihli yazımda Aby Warburg'un kütüphanesindeki ‘iyi komşuluk yasası’ndan söz etmiştim: Bir kitabın anlamı çoğu zaman yanındaki kitapla ortaya çıkar demiştim. Göçün hafızası da öyle. Bir hikâye, yanındaki hikâyeyle anlam kazanıyor.

Rodoslu bir ailenin oğlu Salomón Notrika, Colegiales mahallesine nasıl yerleştiklerini anlatırken önce birinin taşındığını, sonra bir başkasının, sonra bir başkasının daha, ta ki herkes oraya gelene kadar diye hatırlıyor. Hafıza da böyle taşınıyor bence. Biri anlatıyor, biri saklıyor, bir başkası bir sergide yeniden anlatıyor.

Ester'i limanda karaya çıkaran bir kefil oldu. Bugün dünyanın pek çok limanında, sınır kapısında, kayıt masasında yanlış yazılan çocuklar var. Peki onlara kim kefil olacak? Yüz yıl önce yola çıkanların hikâyelerine, biz anlatmazsak, kim kefil olacak?

Osmanlı İmparatorluğu’ndan Buenos Aires’e Sefarad Göçü sergisi 31 Ocak 2027’e kadar 500. Yıl Vakfı Türk Musevileri Müzesi’nde devam edecek. Sergiyi gezerken belki bu sorunun cevabını birlikte ararız.

Siz de yorumunuzu yapın

Tüm Yorumları Görün