9 Ağustos 1928 akşamı, İstanbul Sarayburnu’nda tarihe geçecek bir sahne yaşanır. Bir milletin geleceğini şekillendiren önemli bir ana tanıklık eder İstanbul halkı.
Mustafa Kemal Atatürk, yeni Türk alfabesini halka tanıtmak üzere bir kara tahtanın başına geçer, eline tebeşiri alır.
Kürsüden nutuk atmak yerine, adeta bir öğretmen gibi vatandaşlarına yeni harfleri anlatır. O gece söylediği sözler arasında, yeni harflerin kısa zamanda öğrenilmesi gerektiğine ilişkin kararlılığı dikkat çeker:
“Arkadaşlar!
Bizim ahenktar, zengin lisanımız yeni Türk harfleriyle kendini gösterecektir. Asırlardan beri kafalarımızı demir çerçeve içinde bulundurarak, anlaşılmayan ve anlayamadığımız işaretlerden kendimizi kurtarmak, bunu anlamak mecburiyetindesiniz. Anladığınızın asarına yakın zamanda bütün kâinat şahit olacaktır. Buna katiyetle eminim.
Milletin yüzde sekseni okuma yazma bilmiyorsa bu hata bizde değildir. Türk’ün karakterini anlamayarak kafasını birtakım zincirlerle saranlardadır. Artık mazinin hatalarını kökünden temizlemek zamanındayız. Hataları tashih edeceğiz. Hataların tashih olunmasında bütün vatandaşların faaliyetini isterim.
Çok işler yapılmıştır, amma bugün yapmağa mecbur olduğumuz son değil, lâkin çok lüzumlu bir iş daha vardır: Yeni Türk harfleri çabuk öğrenilmelidir.
Vatandaşa, kadına, erkeğe, hamala, sandalcıya öğretiniz. Bunu vatanperverlik ve milliyetperverlik vazifesi biliniz.”
Bu sahne, Atatürk’ün Cumhuriyet’i kurarken üstlendiği tarihî misyonun küçük ama son derece anlamlı bir özeti gibiydi. Bir ülkenin bağımsızlığını kazanması yetmezdi; o ülkenin insanlarını da özgür düşünen, eğitimli, üretken ve çağdaş dünyanın eşit üyeleri hâline getirmek gerekiyordu. Yeni alfabe bu meşakkatli sürecin en temel halkası olacaktı.
***
1923’te kurulan Cumhuriyet, yalnızca yeni bir siyasi rejim değildi. Yüzyıllardır imparatorluk düzeni içinde yaşayan bir toplumun hukukunu, eğitimini, kültürünü, ekonomisini ve gündelik hayatını yeniden inşa etme projesiydi.
Eğitimde Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile farklı ve birbirinden kopuk eğitim kurumları tek çatı altında birleştirildi. Harf Devrimi ve Millet Mektepleri ile okuma yazma seferberliği başlatıldı. Üniversite reformuyla bilimsel düşüncenin önü açıldı. Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu kurularak toplumun kendi dilini ve tarihini bilimsel yöntemlerle incelemesinin temelleri atıldı.
Hukuk alanında laik ve çağdaş bir sistem benimsendi; Medeni Kanun’la kadınlara aile ve toplum hayatında yeni haklar tanındı. Kadınların siyasi hayata katılması sağlandı; seçme ve seçilme hakları aşamalı olarak verildi. Kılık kıyafet düzenlemeleri, takvim ve saat değişiklikleri, ölçü birimlerinin uluslararası standartlara uyarlanması, toplumun dünyayla ortak bir yaşam ve iletişim dili kurmasını hedeflemişti.
Atatürk’ün vizyonu eğitim ve hukukla da sınırlı değildi. Müzik, resim, heykel, tiyatro ve mimarlık gibi sanat dallarının gelişmesini destekledi. Konservatuvarlar açıldı, sanatçılar yetiştirildi, opera ve bale gibi alanların ülkeye yerleşmesi için adımlar atıldı.
Mustafa Kemal, daha Cumhuriyet’i kurmadan önce bile sanatın ve zanaatın önemini halka anlatmaya çalışmıştı. 16 Mart 1923’te Adana’da, Türk Ocağı’nda Esnaf Cemiyeti’nin verdiği çay partisinde esnafa seslenir: “Bir milleti yaşatmak için birtakım temeller lâzımdır ve bilirsiniz ki, bu temellerin en mühimlerinden biri sanattır. Bir millet sanattan ve sanatkârdan mahrumsa tam bir hayata malik olamaz. Böyle bir millet bir ayağı topal, bir kolu çolak, sakat ve hasta bir kimse gibidir. Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş olur.”
Atatürk için sanat, yalnızca toplumun estetik zevkini geliştiren bir uğraş değildi. İnsanların dünyayı algılama biçimini, düşünme ufkunu ve yaratıcılığını geliştiren temel bir uygarlık unsuruydu…
Atatürk, hem devrimleri yerleştirmek hem de sanatı halka yaymak için 1932’de şehirlerde ve ilçelerde önemli bir projeyi başlatır: Halkevlerini kurar. Okuryazarlık oranının çok düşük olduğu ve saltanattan Cumhuriyet’e geçişin henüz çok taze olduğu bir dönemde, Halkevleri adeta birer ‘toplumsal eğitim ve kültür merkezi’ görevini görür. Halkevleri bünyesinde Dil ve Edebiyat, Güzel Sanatlar, Tiyatro, Spor, Sosyal Yardım, Halk Dershaneleri, Kütüphane ve Yayın, Köycülük ile Tarih ve Müze olmak üzere dokuz farklı çalışma kolu kurulur…
Aynı zamanda, sanayileşme, demiryolları, tarım ve ekonomik kalkınma da aynı büyük dönüşümün parçaları olur.
***
Bütün bu devrimlerin ortak noktasında tek bir düşünce vardı: Çağdaş uygarlık düzeyine ulaşmak, yalnızca teknolojiyi veya Batı’nın kurumlarını taklit etmek değil; aklı, bilimi, özgür düşünceyi ve insan onurunu toplumsal hayatın merkezine yerleştirmekti.
Çağdaşlaşmanın başlangıcını simgeleyen Sarayburnu’ndaki kara tahtanın önündeki Atatürk’ün görüntüsü, yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin en unutulmaz karesi olarak tarihe geçmiş durumdadır.
O, milletine kazandırdığı bağımsızlığın ardından ona yalnızca yeni bir devlet bırakmak istemiyordu. Kendi geleceğini aklıyla, bilgisiyle ve özgür iradesiyle belirleyebilen bir toplum yaratmayı hedeflemişti.
***
Bugüne gelirsek, acaba Atatürk’ün bir asır önce hayalini kurduğu ve hayata geçirmeye çalıştığı çağdaş, özgür, eğitimli ve aydınlanmış toplum ile modern bir ülke olma yolunda ilerliyor muyuz, yoksa O’nun bize emanet ettiği bu büyük hedefin gerisinde mi kaldık?…
Tarihin bu en önemli ve benzersiz önderine layık olabildik mi?
Minnet ve özlemle…
