Bazı yazarlar yaşadıkları dönemi anlatır, bazıları ise insanı… İnsanı anlatmayı başaranların modası da kolay kolay geçmez.
Halil Cibran tam da böyle bir isim.
Onu çoğumuz ‘Ermiş’ ile tanıyoruz. Sosyal medyada aşk, ayrılık, çocuklar ve özgürlük üzerine sözleri hâlâ karşımıza çıkıyor. Fakat bu kadar çok alıntılanması bazen Cibran’a haksızlık da ediyor.
Çünkü birkaç güzel sözün arkasında, Doğu ile Batı arasında yaşamış bir göçmen, Arap edebiyatının modernleşmesinde rol oynamış bir yazar, mistik bir düşünür ve aynı zamanda ciddi bir ressam var.
Halil Cibran 1883 yılında, bugünkü Lübnan’ın kuzeyindeki dağlık Bişerri’de Maruni bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi.
Henüz 12 yaşındayken annesi ve kardeşleriyle Amerika’ya göç etti. Boston’daki göçmen mahallesinde yaşamaya başladığında önünde sadece yeni bir ülke değil, bambaşka bir kültür vardı.
Aslında Cibran’ın düşünce dünyasının anahtarı biraz da burada saklı: Doğu’da doğdu, Batı’da büyüdü.
Arapça ile İngilizce arasında yaşadı. Hristiyanlığın içinde yetişti ama farklı mistik geleneklerden beslendi. William Blake gibi Batılı sanatçılardan etkilendi; aynı zamanda memleketinin ruhunu hiçbir zaman terk etmedi.
Kısacası Cibran iki dünyanın arasında kaldı.
Fakat bu arada kalmışlığı bir zayıflığa değil, edebî bir güce dönüştürdü.
Cibran neden önemli? Çünkü Cibran’ın ortaya çıktığı dönemde Arap dünyası da büyük bir değişimin içindeydi.
19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında Arap edebiyatında Nahda, yani kültürel ve edebî uyanış yaşanıyordu. Cibran da geleneksel edebî kalıplardan uzaklaşan, bireyi, duyguyu, özgürlüğü ve insanın iç dünyasını öne çıkaran yeni kuşağın önemli temsilcilerinden biri oldu.
1920’de New York’ta kurulan el-Rabıta el-Kalemiyye — The Pen League/Kalem Birliği adlı Arap-Amerikan edebiyat topluluğunun önde gelen isimlerindendi.
Yani Cibran yalnızca güzel aşk cümleleri yazan romantik bir şair değildi. Modern Arap edebiyatının dönüşümünde payı olan bir entelektüeldi.
Fakat onu Arap dünyasının sınırlarının dışına taşıyan eser, 1923 yılında İngilizce yayımlanan ‘The Prophet’, yani bizim daha çok Ermiş adıyla bildiğimiz kitabı oldu.
İlginçtir, Ermiş aslında bir roman değildir. Almustafa adlı bilge, on iki yıl yaşadığı şehirden ayrılacağı sırada halkın sorularını cevaplar.
Aşktan konuşur.
Evlilikten…
Çocuklardan…
Çalışmaktan, özgürlükten, dostluktan, acıdan, iyilikten, kötülükten ve ölümden…
Yani yüz yıl önce de insanın kafasını kurcalayan meseleler bugünkülerden çok farklı değilmiş.
Ve belki kitabın sırrı burada.
Cibran size büyük bir filozof edasıyla “Hayatın gerçeği budur” demez.
Daha çok kulağınıza bir şey fısıldar ve sizi düşüncenizle baş başa bırakır.
Asıl meselesi özgür insandı.
Cibran’ın felsefesinin merkezinde benim en dikkat çekici bulduğum düşüncelerden biri sahip olmak ile sevmek arasındaki farktır.
Ona göre aşk, karşınızdaki insanı kendinize ait hale getirmek değildir.
Çocuk konusunda söyledikleri ise 1923 yılı düşünüldüğünde daha da çarpıcıdır.
Çocukların anne ve babalarının mülkü olmadığını, onların kendilerine ait bir hayatları bulunduğunu anlatır.
Bugün bile anne-baba ile çocuk, kadın ile erkek, hatta toplum ile birey arasındaki ilişkilerde hâlâ “Ben seni seviyorum, dolayısıyla senin adına karar verebilirim” anlayışıyla uğraştığımızı düşünürsek…
Cibran’ın neden eskimediğini biraz daha iyi anlıyoruz.
Özgürlük anlayışı da yalnızca siyasi değildir.
İnsan bazen zincirlerini kendisi yaratır.
Korkuları, tutkuları, bağımlılıkları, başkalarının kendisi hakkındaki düşünceleri…
Dolayısıyla Cibran için özgürleşmek önce insanın kendi içine bakmasıyla başlar.
Acıya bakışı da ilginçtir.
Acıyı yalnızca kurtulmamız gereken bir felaket olarak görmez; insanın kendisini tanımasının yollarından biri olarak ele alır.
İşte burada Cibran’ın mistik tarafıyla karşılaşırız.
Onun dünyasında hayat keskin çizgilerle bölünmez.
Sevinç ile keder, aşk ile ayrılık, beden ile ruh, yaşam ile ölüm birbirlerinin tamamen zıttı değildir.
Biri diğerinin içinde vardır.
Belki bu nedenle Cibran’ı tek bir kutuya koymak zor.
Filozof mu?
Şair mi?
Mistik mi?
Romantik mi?
Doğulu mu, Batılı mı?
Hepsinden biraz.
Ama aslında her şeyden önce insanı anlamaya çalışan bir sanatçı.
Ve işte burada başka bir Cibran çıkıyor karşımıza…
Çünkü Cibran yalnızca yazmıyordu.
Resim de yapıyordu. Hem de hayatının kenarında duran küçük bir hobi olarak değil.
Gençliğinden itibaren çizdi. 1904 yılında Boston’da eserleri sergilendi. 1908’de Paris’e giderek sanat eğitimi aldı; dönemin Avrupa sanat çevresini yakından görme fırsatı buldu. Hayatı boyunca yüzlerce resim ve çizim üretti.
Bugün eserlerinden bazıları New York Metropolitan Museum of Art’ın koleksiyonunda bulunuyor.
Ama bana göre daha ilginç olan, yazdığı Cibran ile resim yapan Cibran’ın aslında aynı kişi olması.
Resimlerine baktığınızda bunu hemen hissediyorsunuz.
Çıplak insan bedenleri… Birbirine sarılan ya da birbirinin içine geçiyormuş gibi görünen figürler…
Yüzler, eller, kanatlar, sislerin içinden çıkmışçasına beliren insanlar…
Fakat Cibran’ın çıplaklığı çoğu zaman erotik bir çıplaklık değildir.
Sanki insanın üzerindeki her şeyi çıkarmaya çalışır:
Milliyetini…
Makamını…
Parasını…
Toplumdaki yerini…
Ve geriye sadece insanı bırakır.
Çünkü onun derdi bedenin nasıl göründüğünden çok, bedenin içinde ne olduğudur.
Ruhu resmetmeye çalışır.
Resimlerinde William Blake’in mistik dünyasının etkilerini görmek mümkün. Paris yılları ve dönemin sanat anlayışı da üzerinde iz bıraktı.
Fakat sonunda ortaya son derece Cibran’a özgü bir dünya çıktı.
Ve çok hoş bir ayrıntı daha: 1923 tarihli The Prophet’ın ilk baskısındaki illüstrasyonlar da Cibran’ın kendi çalışmalarından oluşuyordu.
Yani Ermiş yalnızca onun yazdığı bir kitap değildi. Cibran’ın zihnindeki dünyanın hem kelimelerini hem görüntülerini taşıyordu.
Bence onu anlamanın en güzel yollarından biri de bu.
Çünkü hayatı boyunca aynı sorunun peşinden gitti: İnsan gerçekten kimdir?
Bazen cevabı bir cümlenin içinde aradı.
Bazen bir insan yüzünde.
Bazen çıplak bir bedende.
Bazen aşkta.
Bazen acıda.
Bazen de ölümde…
1931 yılında New York’ta öldüğünde yalnızca 48 yaşındaydı.
Daha sonra naaşı çok sevdiği Lübnan’a götürüldü.
Aradan neredeyse bir asır geçti.
Dünya onun yaşadığı dünyadan çok farklı artık.
Telefonlarımız değişti, şehirlerimiz değişti, ilişkilerimiz değişti. İnsan aya çıktı, yapay zekâyla konuşmaya başladı.
Ama Cibran’ın soruları hâlâ masada: Sevmeyi biliyor muyuz, yoksa sahip olmayı mı sevgi sanıyoruz?
Özgür müyüz, yoksa kendi zincirlerimizi mi taşıyoruz?
Ve belki en önemlisi:
Bunca kimliğin, unvanın ve kalabalığın altında gerçekten kim olduğumuzu biliyor muyuz?
Cibran’ın hâlâ okunmasının nedeni sanırım tam da burada.
Dünya çok değişti.
İnsan ise sandığımız kadar değişmedi.
