Tarih bize 1453’te Bizans İmparatorluğu’nun yıkıldığını öğretti. Peki ya size, Bizans’ın aslında hiçbir zaman tamamen ortadan kaybolmadığını söylesem?
Belki de Bizans, surlarını kaybetti ama Avrupa’yı kazandı.
Bugün Kremlin’in tepesindeki çift başlı kartalın, Avrupa saraylarındaki görkemli protokollerin ve hatta bazı asil ailelerin soy ağaçlarının ucunun Konstantinopolis’e uzandığını biliyor muydunuz? Dahası, Avrupa’nın sofra kültürünü değiştiren ilk isimlerden birinin Anadolu’dan giden bir Bizans prensesi olduğunu…
Bizans prensesleri, Avrupa’ya yalnızca gelin gitmedi; beraberlerinde bir medeniyet taşıdılar.
Bir an için 11. yüzyılın Konstantinopolis’ine gidelim. O dönemde Avrupa’nın büyük bölümü feodal beylerin hüküm sürdüğü, savaşların eksik olmadığı topraklardan ibaretti. Konstantinopolis ise dünyanın en zengin ve en sofistike şehirlerinden biriydi. İpek Yolu’nun kalbi, Doğu ile Batı’nın buluşma noktası ve bin yıllık bir imparatorluğun başkentiydi.
İşte o saraydan çıkan prensesler, Avrupa’nın geleceğini sandığımızdan çok daha fazla şekillendirdi.
Bizans prensesi Maria Argyropoulaina, 1004 yılında Venedikli bir aristokratla evlendiğinde yanında altından yapılmış küçük bir sofra aleti götürmüştü: çatal.
Bugün bize oldukça sıradan gelen bu araç, o dönemin Avrupası için neredeyse şeytani bir lüks sayılıyordu. Bazı din adamları, “Tanrı insanlara yemek yemeleri için parmak vermiştir” diyerek çatal kullanımını kibir ve günah olarak nitelendirdi. Maria’nın çatalı, Avrupa’da hemen kabul görmedi ama yüzyıllar sonra Avrupa sofrasının vazgeçilmezi hâline geldi.
Bir Bizans prensesi, farkında olmadan Avrupa’nın sofra adabının dönüşümünü başlatmıştı.
Ancak asıl büyük hikâye, İstanbul’un fethinden sonra yazıldı.
1453’te Konstantinopolis düştü. Bizans’ın son imparatoru hayatını kaybetti. Avrupa, Doğu Roma’nın tarih sahnesinden silindiğini düşündü.
Fakat yalnızca 19 yıl sonra, son Bizans hanedanı Paleologosların bir mensubu olan Sofya (Zoe) Paleologos, Moskova Büyük Prensi III. İvan ile evlendi.
Bu evlilik bir aşk hikâyesi değildi; tarihin yönünü değiştiren siyasi bir hamleydi.
Sofya, Moskova’ya yalnızca bir çeyiz götürmedi. Beraberinde Bizans’ın imparatorluk anlayışını, saray geleneklerini ve siyasi mirasını taşıdı. Bugün Rus devlet armasının en önemli sembollerinden biri olan çift başlı kartal, işte bu mirasın ürünüdür.
Rus çarları kendilerini ‘Doğu Roma’nın mirasçıları’ olarak görmeye başladı. “Moskova Üçüncü Roma’dır” fikri, Sofya Paleologos’un Moskova sarayına girmesiyle birlikte güç kazandı.
Bir başka deyişle, Bizans’ın imparatorluk ruhu İstanbul’dan Moskova’ya taşındı.
Aslında Bizans’ın en etkili diplomatik silahlarından biri orduları değildi; prensesleriydi.
Bizans, yüzyıllar boyunca kızlarını Avrupa’nın en güçlü hanedanlarına gelin gönderdi. Alman prensleri, Venedik aristokrasisi, Rus knezleri, Balkan ve Kafkas hanedanları, Bizans sarayından gelen prenseslerle akrabalık kurabilmek için büyük çaba gösterdi.
Çünkü Konstantinopolis’ten bir prensesle evlenmek, yalnızca siyasi bir ittifak değil, aynı zamanda dünyanın en gelişmiş medeniyetlerinden biriyle bağ kurmak anlamına geliyordu.
Bizans prensesleri gittikleri ülkelere yalnızca çeyiz sandıklarıyla gitmiyorlardı. O sandıkların içinde bir imparatorluğun bin yıllık hafızası vardı. Saraylarda nasıl oturulacağından devlet adamlarının nasıl kabul edileceğine, hangi kumaşların giyileceğinden hangi çatalların kullanılacağına kadar ince ince işlenmiş bir medeniyet anlayışını beraberlerinde taşıyorlardı. Diplomasi kültürünü, saray protokolünü, sanat ve mimari zevkini, hukuk ve devlet geleneğini, lüks tüketim alışkanlıklarını ve sofra adabını Avrupa’nın en güçlü hanedanlarına taşıyan bu kadınlar, farkında olmadan kıtanın kültürel dönüşümünün de mimarları oldular.
Bugün Avrupa’nın saraylarında hayranlıkla izlediğimiz birçok ritüelin, imparatorluk sembolünün ve aristokrat inceliğinin köklerinde, Konstantinopolis’in mermer koridorlarında yetişmiş Bizanslı kadınların ayak izleri vardır.
Avrupa kraliyet ailelerinin soy ağaçlarına baktığımızda, neredeyse bütün hanedanların yüzyıllar boyunca birbirleriyle evlilikler yoluyla bağlandığını görüyoruz. Dolayısıyla Bizans hanedanlarının genetik ve kültürel mirası da zaman içinde Avrupa aristokrasisinin içine karışmış durumda. Bugün doğrudan “Bizans tahtının mirasçısıyız” diyen bir Avrupa hanedanı yok elbette. Ancak hanedanların dallanıp budaklanan soy kütükleri incelendiğinde, Bizans’ın izlerine dolaylı olarak rastlamak mümkündür.
Belki de bu yüzden tarih kitaplarında bize anlatılan “Bizans’ın yıkılışı” hikâyesi eksiktir.
Evet, Bizans siyasi olarak yıkıldı. Ancak kültürel ve hanedan mirası yaşamaya devam etti.
Bir medeniyetin hayatta kalması için her zaman ordulara ihtiyacı yoktur. Bazen bir prenses, bir ordunun yapamayacağını yapabilir.
Bugün Kremlin’in kubbelerine baktığınızda, Avrupa saraylarının görkemli törenlerini izlediğinizde ya da asil ailelerin soy ağaçlarını incelediğinizde şunu sormakta fayda var:
1453’te aslında ne değişti?
Belki de Bizans, Avrupa’nın içine evlenerek ölümsüzleşti.
