Ekonomist dergisinde okuduğum bir yazıya göre, bazen dünya tarihinin en büyük ekonomik hikâyeleri, birkaç yoksul insanın tesadüfen bulduğu bir küp altınla başlıyor. 1847 yılında, Hindistan’ın Kerala bölgesinde Kottayam yakınlarında yaşayan işçilerin başına gelen tam olarak buydu. Topraktan çıkan altın sikkeleri büyük bir heyecanla aldılar… ve hemen gidip bir günlük pirince çevirdiler. Açıkçası kim onları suçlayabilir? Ama işin trajikomik tarafı şu: O sikkeler sıradan altın parçaları değil, yaklaşık 1.800 yıllık Roma altınlarıydı.
Daha da ironik olanı, bu sikkeleri ucuza kapan tüccarların büyük kısmının onları eritip takıya dönüştürmesi. Yani bugün müzelerde sergilenecek, tarih kitaplarına girecek eserler, muhtemelen birilerinin kolunda bilezik olarak dolaştı. Yine de birkaç tanesi kurtuldu. Ve o birkaç sikke, bize Roma İmparatorluğu’nun aslında sandığımızdan çok daha ‘küresel’ bir ekonomik sistem kurduğunu anlatıyor.
Düşünsenize… Roma’da basılan bir altın para, Hindistan’a gidiyor, oradan belki başka ticaret yollarına karışıyor ve aynı tip sikkeler İskoçya’da bile bulunabiliyor. Bugünün ‘küreselleşme’ tartışmalarını biraz mütevazı hale getiren bir tablo bu.
Ama asıl mesele şu: Bu sikkeler sadece ticareti değil, ekonomik dengenin yönünü de gösteriyor. Altın Roma’dan çıkıyor, karşılığında Hindistan’dan ipek, baharat, inci gibi lüks mallar geliyordu. Yani Roma, bugünün diliyle konuşursak, ciddi bir dış ticaret açığı veriyordu. Ve bu durum o dönemde bile tartışma konusuydu. Pliny the Elder neredeyse isyan ediyordu: Hindistan her yıl Roma’nın servetini emiyordu.
Şimdi buraya kadar her şey tanıdık gelmeye başladıysa, yalnız değilsiniz. Çünkü bu hikâyenin modern bir versiyonu var: Amerika Birleşik Devletleri.
Bugün Amerika da dış ticaret açığı veriyor. Dünyanın dört bir yanından mal alıyor. Ama buna rağmen ekonomik gücünü kaybetmiyor. Neden? Çünkü dünya Amerikan dolarını istiyor. İşte ekonomist Barry Eichengreen’in ‘aşırı ayrıcalık’ dediği şey tam olarak bu. Küresel rezerv para birimine sahip olmak.
Hatta bu durum, zaman zaman siyasi tartışmalara da konu oluyor. Donald Trump gibi isimler ticaret açığını bir tür ‘kazıklanma’ olarak görse de, işin ekonomik gerçekliği biraz daha karmaşık. Çünkü dünya dolar kullanmak istedikçe, Amerika’nın dış açık vermesi aslında sistemin bir gereği haline geliyor. Robert Triffin yıllar önce bunu çok net ifade etmişti: Eğer herkes dolar kullanacaksa, Amerika’nın dünyaya dolar ‘saçması’ gerekir.
Roma’nın da yaptığı buydu aslında.
Ama bu hikâyeyi ilginç kılan şey sadece ticaret değil. Roma parasının küresel hâkimiyeti üç temel üzerine kuruluydu: ticaret, askerî güç ve güven.
Roma ordusu dünyanın dört bir yanına gidiyor, maaşlarını Roma parasıyla alıyordu. Bu, paranın doğal bir şekilde yayılmasını sağlıyordu. Bugün de benzer bir durum var: Amerikan askerî varlığının güçlü olduğu ülkeler, rezervlerinde dolara daha fazla yer veriyor. Yani bazen para politikasıyla güvenlik politikası el ele gidiyor.
Bir diğer kritik unsur ise güven. Roma’da para basma yetkisi sıkı şekilde kontrol altındaydı. Devletin itibarı, paranın itibarıydı. Bu, modern merkez bankalarının mantığına oldukça benziyor. İnsanlar paraya değil, o parayı çıkaran sisteme güveniyor.
Ama işte tarih burada klasik bir sürpriz yapıyor.
Roma’nın kurduğu bu geniş ağ, sadece zenginlik değil, risk de taşıyordu. Ticaret yolları üzerinden yayılan Antoninus vebası (muhtemelen çiçek hastalığı), imparatorluğun nüfusunun yaklaşık yüzde 10’unu yok etti. Aynı yollar üzerinden yayılan fikirler ise sistemi içeriden sarstı. Hristiyanlık, Roma’nın geleneksel güç yapısını sorguladı. Edward Gibbon’a göre bu, imparatorluğun siyasi dengesini zayıflatan unsurlardan biriydi.
Ama belki de en tanıdık çöküş hikâyesi ekonomi tarafında yaşandı.
İmparator Nero, Roma’daki büyük yangından sonra paranın değerini düşürdü. Daha fazla harcama yapabilmek için… Tanıdık geliyor mu? Onu izleyen yöneticiler de aynı yöntemi kullandı. Paranın değeri düştü, enflasyon yükseldi, güven azaldı. Ve en kritik gösterge: Roma parası uluslararası dolaşımda eskisi kadar tercih edilmemeye başladı.
Yani mesele sadece para basmak değildi. Mesele, güveni kaybetmekti.
Roma çöktükten sonra sahneye Bizans’ın solidusu ve Emevilerin dinarı çıktı. Ama hiçbirisi Roma’nın kurduğu o geniş ve istikrarlı ekonomik düzeni tam olarak yeniden kuramadı. Dünya daha parçalı, daha kırılgan bir hale geldi.
Bugün de benzer bir eşikte olabilir miyiz?
Barry Eichengreen bu konuda oldukça net uyarılar yapıyor. Amerika’nın ticareti kısıtlama eğilimi, askerî varlığını azaltma sinyalleri, bütçe disiplininden uzaklaşması ve merkez bankası bağımsızlığının tartışılması… Bunların hepsi doların küresel rolünü zayıflatabilecek gelişmeler.
Üstelik bu kez durum daha riskli. Çünkü ortada hazır bir “yeni Roma” yok.
Euro güçlü ama askerî olarak eksik. Çin’in yuanı büyüyor ama güven problemi yaşıyor. Kripto paralar ise hâlâ sistem kuracak olgunlukta değil. Yani dolar zayıflarsa, yerine geçecek düzenin ne olacağı belirsiz.
Ve belki de asıl soru şu:
Roma’nın hikâyesi sadece bir imparatorluğun çöküşü mü, yoksa her büyük gücün kaçınılmaz kaderine dair bir uyarı mı?
Tarih genelde bağırmaz. Fısıldar. Ama bu kez sanki biraz daha yüksek sesle konuşuyor
