Bu sene Pesah - Hamursuz Bayramı, 1 Nisan Çarşamba gün batımında başlayıp 9 Nisan Perşembe akşamı sona erecek. Yahudi kimliğinin merkezinde yer alan Pesah, kelime olarak ‘geçmek/ üzerinden geçmek’ anlamlarına gelir ve Mısır’dan Çıkış (Exodus) olayına dayanır. Bu bayramda tüm Yahudi halkları, İsrailoğullarının Mısır’daki kölelikten kurtulmasını anarak özgürlük fikrini hatırlar. Pesah’ın en bilinen yönü, mayalı yiyeceklerin yasaklanması ve hamursuz (matsa) yenmesidir, çünkü Kutsal Kitap’a göre İsrailoğulları Mısır’dan aceleyle çıktıkları için hamurlarının mayalanmasını bekleyememişler ve bu yüzden yanlarına aldıkları ekmek mayasız kalmıştır. Bu yaşananlar, bayramın simgesel yorumuna dönüşmüş ve bu nedenle bayram süresince mayalı ürünler (hametz) yenmemiş, onun yerine matsa, yani hamursuz yenmiştir.
Eylül 2023’ten Mayıs 2024’e arasında altı bölüm halinde yazdığım Hassas Dengeler: İsrail’de Karay Olmak yazı dizisinde de belirttiğim gibi, Yahudilik içinde yer alan ancak Talmud merkezli Rabbani Yahudilikten farklı bir dini geleneğe sahip topluluk olan ve tarihsel olarak Irak çevresi, Kudüs, Mısır, Bizans coğrafyası, Kırım ve Litvanya ile Polonya’da varlık gösteren Karaylar (veya Karaimler) dini otorite olarak yalnızca Tevrat’ı, peygamberleri ve yazıları kabul eder. Geleneksel Yahudi inanışına göre vahiy kabul edilen ve sözlü Tevrat olarak da bilinen Talmud’u, Mişna’yı ve hahamların sözlü geleneğini bağlayıcı görmemeleri açısından Yahudiliğin içinde yer almasına rağmen bağımsız bir mezhep/yorum olarak değerlendirilebilmektedir. Rabbani Yahudilerin aksine, Karay Yahudilerinin tarihsel olarak sabit bir takvimi olmamıştır. Dindar Karaylar, ayları fiziksel olarak dışarı çıkıp hilal şeklindeki yeni ayı gözlemleyerek belirleme geleneğini sürdürmektedir. Karaylar da Pesah’ı Rabbani Yahudiler gibi Tanah’ın emrettiği temel çerçevede kutlarlar; ancak uygulamada bazı belirgin farklar bulunur.
Karaylarda Pesah’ın ana vurgusu, Tevrat’ta anlatıldığı gibi İsrailoğullarının Mısır’daki kölelikten kurtuluşudur. Bu, Rabbani Yahudilikte de aynıdır; fakat Karaimler dini uygulamaları daha sade bir şekilde, yalnızca metne bağlı olarak yürütür. Diğer taraftan Karaylarda Pesah döneminde mayalı ürün yasağı çok önemlidir. Örneğin Rabbani gelenekte hametz (mayalı ürün) tanımı genelde buğday, arpa, çavdar, yulaf, kavuzlu buğday olmak üzere beş tahılla sınırlıyken, Karaylarda bu durum daha geniş bir çerçevede yorumlanabilmekte ve mayalanma ihtimali olan her ürüne karşı daha sert bir tutum sergilenebilmektedir. Yine Rabbani Yahudilikte Pesah’ın en bilinen ritüeli Seder yemeği ve Agada okumalarıyken Karaylarda Agada merkezi bir metin kabul edilmemekte ve özellikle Çıkış bölümleri okunmaktadır. Omer sayımı ve özellikle buğday hasadından elde edilen ilk ürünlerin ve tarihsel olarak Tapınak döneminde ilk mahsullerin sunulmasını kapsayan Şavuot tarihi de uygulamada farklılaşır. Omer sayımı (Sefirat ha-Omer), Pesah ile Şavuot arasındaki dönemde yapılan 49 günlük sayımdır. Tevrat’ta, İsrailoğullarına Pesah döneminde Tapınağa getirilen arpa demeti sunusundan, yani Omer’den itibaren günleri saymaları emredilir. 7 haftalık Omer sayımından sonra gelen 50. gün ise Şavuot Bayramı olarak kutlanır. Rabbani gelenekte Tevrat’ın Sina’da verilişinin anılmasının da öneminin vurgulandığı Şavuot için Tevrat’ın verilişi Karaylarda baskın değildir. Ek olarak Tevrat’ta Omer sayımının başlangıcı “Şabat’tan sonraki günden itibaren sayacaksınız” olarak tarif edilmektedir. Rabbani gelenekte Şabat kelimesi, Pesah’ın ilk günü (yani bayram günü) olarak yorumlanır. Bu yüzden Rabbani Yahudilikte Omer sayımı Pesah’ın ikinci gecesi başlarken Karaylarda Şabat, normal haftalık Şabat, yani cumartesi olarak yorumlanır. Bu nedenle Karaylar Omer sayımına Pesah haftası içinde bulunan ilk Şabat’tan sonraki pazar günü başlamaktadır. Bu nedenle Karaylarda Şavuot, her yıl Rabbani takvimden birkaç gün kayabilmektedir.
Özetle Karayların Pesah anlayışı Tevrat merkezlidir ve gelenekleri aynen takip etmezler. Hamursuz yasağını daha katı yorumlarlar ve Pesah’tan sonraki Omer sayımı nedeniyle Şavuot tarihi genellikle farklılaşır.
Uygulama farklılıkları olsun veya olmasın özgürlüğün, umudun ve yeniden doğuşun simgesi olan Pesah’ın hepimize sağlık, huzur ve bereket getirmesini dilerim.
Hag Pesah Sameah!
