Günümüzde bütün edebi türler; neredeyse hepsinin dallarının iç içe geçtiği, birbirine sarılarak büyüdüğü bir bahçeyi andırıyor. Şiir felsefenin toprağına dalmakta, roman denemeyi kucaklamakta, öyküler kısaldıkça kısalmakta ve bu minimal öyküler neredeyse birer aforizmaya, birer felsefi anekdota dönüşmekte. Peki, ya deneme? Düşüncenin en yaman, en has çocuğu deneme… İnsan aklının en karmaşık, en üst işlemi olan deneme yazını.
Raşel Rakella Asal
Deneme konusunu yaşamdan alır; insana bakar, içimizdeki yaraya, acıya, sancıya, kanayana odaklanır. Bizi hem kendimizle hem başkalarıyla, buluşturan bir köprüdür deneme yazını. Deneme yazınına emek verenler bu değerli köprünün soylu neferleridir. Biz onların el vermesiyle fark ederiz dünyanın her yerinde insanın aynı olduğunu, duygularımızın benzer olduğunu. Aynı acılarla sarsıldığımızı, aynı korkularla titrediğimizi.
Avram Ventura, 56 senedir sürdürdüğü deneme yazarlığını ciddi ve derinlikli bir düşünce yazısından önemsiz görünen, oysa çok ilginç olan bir düşünce yazısına varasıya pek çok çeşitlilik içeriyor. Bu çeşitlilik içinde bir bütünlükle karşılaşıyorsunuz. Bu bütünlük yazılarını ilginç bir platforma taşıyor. Sorgulayıcı, irdeleyici düşünce, köklü bir birikime dayalı eleştirel bakış ile karşılaşıyorsunuz. Akıcı ve incelikli yazı stili ile ondaki yaşayan, okuyan, gören, gözlemleyen, yorumlayan aydın tavrı yakalıyorsunuz. Edebiyatımızda denemeye hak ettiği ilginin gösterilmediğinden yakındığımız bu günlerde Ventura’nın bu alandaki çalışmaları bu açıdan değer kazanıyor.
Bazı yazarlar yaşadıkları zamanı anlatır, bazıları ise zamanın içinden geçerken insana dair soruların peşine düşer. Avram Ventura da böyle bir yazar. Onu yalnızca bir şair ya da denemeci olarak değil, sözcükler aracılığıyla düşünmenin olanaklarını araştıran bir edebiyat insanı olarak okumak gerekir.
1949 doğumlu Ventura'nın edebiyat yolculuğu 1968'de başlıyor. ‘Bir Sözü Söylemek Gerek’, ‘Kırk Dilli Kuş, Bilgelik Ağacının Gölgesinde’ ve ‘Belleğin Tozlu Sayfalarında Karataş’ gibi kitapları, onun hem düşünsel dünyasını hem de yaşadığı kentle ilişkisini yansıtan önemli kaynaklar.
Onun edebî kişiliği üzerine yazılacak bir yazının, yalnızca onun yaşam öyküsünü ve eserlerini anlatmakla sınırlı kalmaması gerektiğini düşünüyorum. Onu bir yazar olarak besleyen kültürel birikimini, aidiyet duygusunu, felsefeye olan ilgisini ve insanı yorumlama biçimi üzerinden ele almak gerekir. Bu yönüyle yaşama dokunan, topluma katkı koymaya çalışan yazar, kendi iç dünyasını, yaşantısını, kişiliğini, çevresindeki dünyaya olan tavrını yansıtmaktan çekinmez.
Bu çerçevede özellikle Montaigne’in deneme anlayışıyla Ventura’nın yazarlığı arasındaki ilişkiyi belirtmem gerektiğini düşünüyorum. Ventura da tıpkı Montaigne gibi yazılarında kendini sorgulama, okurla düşünsel bir sohbet kurma ve gündelik yaşamdan felsefi sorulara ulaşma çabası dikkat çekiyor.
İnsanın düşünsel ve duygusal dünyası
Ventura'nın insana yaklaşımını ele alırken insanın yalnızlığı, kırılganlığı, başkalarıyla ilişkileri ve yaşam karşısındaki tutumu üzerinde durur. Bu yaklaşım, insanı biyografik bir portreden çok, sıradan bir insanın düşünsel ve duygusal dünyasını anlamaya çalışan bir tutuma dönüştürür. Yazılarında Zen, Sufi veya Hasidik öykülerden yararlanır. Bu zihni özgürleştirici, aydınlanmayı amaçlayan öyküler, onun hayata bakış açısıyla örtüşür.
Son kitabı ‘Bilgelik Işığında Öyküler’ bu kaynaklardan beslenir. Geçmiş ve gelecekten çok, ‘şu an’ üstüne yoğunlaşır. Yaşanmışlıklar mizahi bir dille anlatılır. Gülmeceye yaslanan bu öyküler, okurun kolay anlamasına katkı sağlamış olur.
Bu kitaptaki öyküler neler mi anlatıyor? Sufi öyküleri, öncelikle tasavvuf felsefesini öne çıkarır. Tanrı sevgisi kadar, insanın kendisini geliştirmesini, zihnen uyanmasını amaçlar. Zen öyküleri, Zen Budizm felsefesinden beslenir, evrensel insani değerler üzerinde durur.
Hasidik öyküler sıradan ve eğitimsiz insanların ilahi sırları kavrayabilmesini ve Tanrıyla bağ kurmasını amaçlar. Hasidizm öncesinde Yahudi mistiszmi (Kabala) çok üst düzey elit alimlerin erişebildiği gizli bir ilimdi. Bu öyküler, Yahudi mistik öğretilerini günlük hayattan örneklerle anlatır. Tanrı inancına, neşeye yer vermesi açısından bu öykülerde umut ve coşku anlatıda egemendir. Karmaşık kabalistik teoriler yerine, günlük dildeki metaforlar kullanılır. Bu öyküler başlangıçta yazılı metinler olarak değil, Hasidik öğretmenlerle öğrenciler arasında yolculuklarda veya Şabat yemeklerinde paylaşılan sözlü aktarımlardı.
Nobel ödüllü Elie Wiesel ve Franz Kafka gibi yazarlar bu öykülerden derin etkilenmişlerdir. Özellikle Martin Buber bu öyküleri Batı dünyasına tanıtarak varoluşçu felsefeyle harmanlamıştır. Rabbi Nahman’ın Hasidik öyküleri Jung’yen psikoloji bağlamında tam bir arketip havuzudur. Kayıp prensesler, karanlık ormanları bilge cüceler ve tahtından indirilmiş krallar bireyin bireyleşme sürecini ve kendi gölgesiyle yüzleşmesini, dar köprüler egolarımızın sıkışıp kaldığı dar alanları simgeler; insanın içindeki kötü eğilimleri inkâr etme yerine onları kabul ederek kişiyi dönüştürmeyi amaçlar.
Avram Ventura son kitabında ‘Bilgelik Işığında Öyküler’in önsözünde bu öyküler ışığında yol aldığını belirtiyor. Yaşadıklarını, düşündüklerini yazıya geçirmek, hayatı kayda geçirmek… Ne müthiş bir şeydir.
