Prof. Dr. Nuh Arslantaş
Kur’an-ı Kerîm’in İbraniceye tercüme serüvenini, sadece iki Sâmî dili arasında gerçekleşen bir metin aktarımı olarak değil, aynı zamanda İslâmiyet’le Yahudilik arasındaki dinî, kültürel ve entelektüel ilişkilerin tarihi olarak değerlendirmek gerekir.
Dört asra yaklaşan bir çeviri sürecine sahip Kur’an tercümeleri, kimi zaman teolojik mücadelenin ve dinî polemiklerin, kimi zaman da akademik araştırmaların ve dinler arası entelektüel ilginin aracı olmuştur.
Bin yıllık bekleyiş: Kur’an’ın İbraniceye geciken çevirisi
Yahudilerin Kur’an’la tanışmaları İslâm’ın doğuşuna kadar uzanmaktadır. Kur’an’da İsrailoğullarına, Yahudilere ve Ehl-i Kitap’a yapılan atıflar, bu metni Yahudi-İslâm ilişkilerinin temel kaynaklarından biri haline getirmiştir.
Ancak Kur’an’la erken dönemde başlayan bu tanışıklık, onun İbraniceye tercüme edilmesini beraberinde getirmemiştir. Kur’an’ın bilinen ilk tam İbranice tercümesi ancak XVII. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Bunun önemli sebeplerinden biri, İslâm coğrafyasında yaşayan Yahudilerin Arapçayı yaygın biçimde kullanmalarıdır. Tevrat’ı Yahudi Arapçasına (Judeo-Arabic) tercüme eden ve bu tercümesini kapsamlı açıklama notlarıyla Türkçeye kazandırdığımız Saadia Gaon (882–942) ile Mûsâ b. Meymûn (Maimonides, 1138–1204) gibi Yahudi âlimler, eserlerinin önemli bir bölümünü Arapça kaleme almış; Yahudi dinî ve felsefî literatürünün de azımsanmayacak bir kısmı bu dilde gelişmiştir. Dönemlerini iyi okuyan bu değerli âlimlerin bu tür gayretleri cemaatlerindeki bağnaz çevrelerce başlangıçta tepkiyle karşılansa da zamanla çalışmaları Yahudilerin başvuru kaynağı hâline gelmiştir.
Tarihsel gelişmelerin yanı sıra İslâm dünyasındaki ilmî hareketlilik sayesinde Arapça Orta Çağ’da Yahudiler için bilim dili hâline gelmiştir. Dolayısıyla Orta Çağ boyunca Arapçaya hâkim olan Yahudiler için Kur’an’ı anlamak, onun mutlaka İbraniceye tercüme edilmesini gerektirmiyordu.
Ancak Kuran tercümelerinin gecikmesini yalnızca dil meselesiyle açıklamak da yeterli değildir. Azınlık olarak yaşadıkları toplumlarda Yahudi cemaatlerinin dinî ve kültürel kimliklerini koruma kaygıları da bu gecikmede etkili olmuştur. Başka bir dinin kutsal kitabının cemaat mensupları üzerindeki muhtemel etkisine karşı duyulan ihtiyat, bu çerçevede değerlendirilmelidir.
Sürgün yüzyılları boyunca Yahudi cemaatlerinin kimlik mücadelesinin merkezinde yer alan ve “kimliğini korumak için mesafeyi korumak” şeklinde özetlenebilecek geleneksel diaspora refleksi de Kur’an’ın İbraniceye geç tercüme edilmesinin bir diğer önemli gerekçesidir.
Dört asırlık süreçte on bir tercüme
Kur’an, günümüze kadar Yahudi ve Müslüman mütercimler tarafından farklı dönemlerde İbraniceye tercüme edilmiştir. Bu kapsamda Kur’an’ın altısı Yahudi veya Yahudi kökenli mütercimlerce, beşi ise Müslüman mütercimler ya da tercüme heyetlerince hazırlanmış toplam 11 İbranice çevirisi bulunmaktadır.
Yahudi veya Yahudi kökenli mütercimler arasında Ya‘akov ben Yisrael Halevi (1636), İmmanuel Ya‘akov Van Dort (XVIII. yüzyıl ortaları), Hermann Reckendorf (1857), Yosef Yoel Rivlin (1936), Aharon Ben Şemeş (1971) ve Uri Rubin (2005; gözden geçirilmiş baskı 2016) yer almaktadır. Müslümanlar tarafından hazırlanan çalışmalar arasında ise Subhî Ali el-Adevî’nin (2015), Dârü’s-Selâm tercüme heyetinin (2017/2018) ve Es‘ad Nimer Busûl’ün (2019) tercümeleri; Ahmediyye cemaatine mensup Mûsâ Es‘ad Avde’nin 2010’da ilk üç sûreyi, 2023’te ise Kur’an’ın tamamını kapsayacak şekilde yayımlanan tercümesi ile Mısır’da hazırlanan el-Müntehab tefsirinin İbranice çevirisi (2023) bulunmaktadır.
Dolambaçlı bir yolculuk: Kur’an’ın Latince ve İtalyanca üzerinden İbraniceye yolculuğu
İlk İbranice tercüme olan ve yazma halinde bulunan Halevi’nin çalışması doğrudan Arapçadan değil, Giovanni Battista Castrodardo’nun (yaklaşık 1517–1588) 1547’de Venedik’te yayımlanan İtalyanca çevirisinden hazırlanmıştır. Castrodardo da Kur’an’ı doğrudan Arapçadan değil, Robert of Ketton’ın XII. yüzyılda hazırladığı Latince tercümeden hareketle İtalyancaya aktarmıştır. Dolayısıyla Kur’an, Arapçadan Latinceye, oradan İtalyancaya ve nihayet İbraniceye uzanan bir tercüme zincirinden geçmiştir.
XVIII. yüzyılda Van Dort’a atfedilen tercümede de benzer bir yöntem izlenmiştir. Bu kez Kur’an, önce Fransızcaya, ardından Hollandacaya ve son olarak İbraniceye aktarılmıştır. Üstelik bu tercümenin günümüze ulaşan yazma nüshasında, ‘sûre’ yerine Tevrat’ın haftalık okuma bölümlerini ifade eden ‘peraşa’ (פָּרָשָׁה) terimi kullanılmıştır. Böylece Kur’an, Yahudi okuyucunun aşina olduğu dinî terminoloji üzerinden sunulmuştur. Bu tercih, tercümenin yalnızca dilsel bir aktarım olmadığını, mütercimin ve metni aktaranların dinî ve kültürel dünyasından da izler taşıdığını göstermektedir.
Kur’an’ı doğrudan Arapçadan İngilizceye tercüme eden ilk mütercim olan İngiliz şarkiyatçı George Sale (1697–1736) ile Alman Yahudi din adamı, şarkiyatçı ve Reform Yahudiliğinin öncülerinden Abraham Geiger’in (1810–1874) görüşlerinden etkilenen Reckendorf’un tercümesini şekillendiren başlıca amaçlardan biri, Tevrat’ın Kur’an karşısındaki üstünlüğünü savunmaktır. Bu amaç, mukaddimedeki iddialarla birlikte değerlendirildiğinde, eserin filolojik değerinin yanında belirgin bir teolojik polemik işlevi de taşıdığını ortaya koymaktadır.
Kur’an kıssalarını Yahudi dinî literatürü üzerinden yorumlama çabaları
Yahudi mütercimlerin bir kısmı, Kur’an’daki peygamber kıssalarını Yahudi Kutsal Kitabı Tanah’ın yanı sıra Talmud, Midraş ve apokrif metinlerle ilişkilendirme ve açıklama yoluna gitmişlerdir.
Reckendorf’un Bakara sûresindeki (2:67–74) sığır (bakara) kıssasını Tevrat’ın Sayılar kitabında (19. bölüm) yer alan kızıl düve (para aduma, פָּרָה אֲדֻמָּה) ritüeliyle açıklaması bunun tipik bir örneğidir. Oysa iki anlatı, amaçları, ayrıntıları ve bağlamları bakımından birbirinden farklıdır. Aharon Ben Şemeş ise Hz. Lût’un kavmine ilişkin bazı âyetlerin tercümesine Tevrat’taki Sodom ve Gomora anlatısının ayrıntılarını taşımıştır.
Aslında bu örnekler, farklı kutsal metinler arasında kurulan ilişkilerin, karşılaştırmalı yorumun sınırlarını aşarak doğrudan tercümeye yansıtılmasının doğurabileceği sorunların da somut göstergeleridir. Başka bir dinî geleneğe ait anlatıların ayrıntılarını bir başka dinin kutsal kitabının tercümesine dahil etmek, metnin özgün anlamını ve bağlamını değiştiren yorumlayıcı bir müdahaleye dönüşebilmektedir. Gündelik bir benzetmeyle söylemek gerekirse bu, Müslüman sofrasındaki pilavı Yahudi kaşığıyla yemeye benzemektedir.
Polemikten akademik Kur’an çevirilerine
Aynı toprak parçası üzerinde birlikte yaşama tecrübesinin, İbranice Kur’an tercümelerinde kullanılan dilin yumuşamasında etkili olduğu görülmektedir. Hocası Josef Horovitz’e (1874–1931) sıklıkla atıfta bulunan Yosef Yoel Rivlin, onun benimsediği ilmî yaklaşımın sonraki İbranice Kur’an tercümelerine aktarılmasına ve yaygınlaşmasına da katkıda bulunmuştur. Rivlin’in 1936’da yayımladığı tercüme, Kur’an’ın ortak Sâmî kültür mirası içindeki önemini vurgulamaktadır.
Hz. Muhammed’in Arap Yarımadası’ndaki Yahudilerle dinî kimliklerinden dolayı değil, düşmanlarına yardım etmeleri nedeniyle savaştığını belirten Aharon Ben Şemeş ise 1971’de yayımladığı tercümede Yahudilik ile İslâm arasındaki müşterekliklere dikkat çekmiştir. Bununla birlikte âyetleri beşerli gruplar hâlinde tercüme etmesi ve ‘sûre’ yerine ‘müjde’ anlamındaki İbranice ‘besora’ (בְּשׂוֹרָה) kelimesini kullanması, Kur’an’ı Kitâb-ı Mukaddes terminolojisi üzerinden yorumlama eğilimini doğrudan yansıtmaktadır.
2005’te Uri Rubin’in yayımladığı, 2016’da gözden geçirerek genişlettiği tercüme ise farklı bir yaklaşımı temsil etmektedir. Rubin, Kur’an’ı açıklarken Ebü’l-Leys es-Semerkandî (ö. 983), İbnü’l-Cevzî (ö. 1201), Beyzâvî (ö. 1286) ile Celâleddin el-Mahallî (ö. 1459) ve Celâleddin es-Süyûtî’nin (ö. 1505) Tefsîrü’l-Celâleyn’i gibi klasik İslâm tefsir kaynaklarından yararlanmıştır. Bu yaklaşım, Kur’an’ın kendi tefsir geleneği çerçevesinde anlaşılmasına verilen önemi göstermesi bakımından dikkat çekicidir.
Öte yandan bu örnekler, Yahudi mütercimlerin Kur’an’a her zaman polemikçi bir anlayışla yaklaşmadığını da göstermektedir. Özellikle Rivlin ve Rubin’in çalışmaları, Kur’an’ı ortak kültürel miras ve İslâmî tefsir geleneği içinden anlama çabasının da bulunduğunu ortaya koymaktadır.
Kur’an’ın Müslüman mütercimler tarafından yapılan İbranice çevirileri
Müslüman mütercimler, önceki İbranice tercümelerde tespit ettikleri hataları gidermek ve Kur’an’ı Yahudi okuyuculara daha doğru tanıtmak amacıyla yeni çeviri ihtiyacı duymuşlardır. Okura nesnel ve önyargılardan uzak bir Kur’an çevirisi sunmayı amaçlayan bazı mütercimler, ideolojik okumaların yol açabileceği yanlış anlamaları önlemek üzere açıklamalar eklemişlerdir. Örneğin Kur’an’da geçen ‘Hizbullah’ ifadesinin Hasan Nasrallah ile herhangi bir ilişkisinin bulunmadığını belirtmeleri, bu açıklama ihtiyacını ortaya koymaktadır.
Ancak bu çalışmalar da yöntem ve yorum bakımından birbirinden farklıdır. Mûsâ Es‘ad Avde’nin tercümesinde Ahmediyye hareketinin peygamberlik anlayışı belirleyici olurken, Dârü’s-Selâm heyeti ile Busûl’ün tercümelerinde et-Tefsîrü’l-Müyesser gibi Sünnî tefsir kaynakları esas alınmıştır. Mısır’da hazırlanan el-Müntehab tercümesinde ise modern dönem tefsir anlayışının etkisi görülmektedir.
Bir tercümeden daha fazlası
İbranice Kur’an tercümelerinin tarihi, kutsal metinlerin başka dillere aktarılmasının yalnızca filolojik bir faaliyet olmadığını göstermektedir. Mütercimin dinî aidiyeti, başvurduğu kaynaklar, benimsediği yorum yöntemi ve hedef okuyucu kitlesi, tercümenin dilini ve metne yüklenen anlamları da şekillendirmektedir.
Bu tarihî tecrübeden çıkarılması gereken önemli bir ders de İbranice bir Kur’an tercümesinde kelime karşılıklarını vermenin tek başına yeterli olmamasıdır. Yahudi okuyucunun kendi dinî ve kültürel birikiminden hareketle Kur’an’a yöneltebileceği sorular, metnin doğru anlaşılmasını sağlayacak açıklamaları da gerekli kılmaktadır. Dolayısıyla İbranice Kur’an tercümeleri, yalnızca iki dil arasında değil, iki farklı dinî ve kültürel gelenek arasında da bir anlam köprüsü kurmak demektir.
Bütün bu yönleriyle İbranice Kur’an tercümeleri, yalnızca kutsal metnin başka bir dildeki karşılıkları değil, aynı zamanda Yahudilik ile İslâm arasında dört asra yayılan dinî ve entelektüel ilişkilerin tarihsel belgeleridir.
Meraklısına konuyla ilgili iki kitap
Konuyu daha ayrıntılı incelemek isteyen okuyuculara Türkiye’de hazırlanmış iki çalışmayı özellikle tavsiye ederim: Yasin Meral’in ‘Yahudi Geleneğinde Kur’an’ ve ‘İbranice Kur’an Çevirileri’ (Divan Kitap, 2016) adlı eseri ile Ahmet Ateş’in kısa süre önce yayımlanan ‘Yahudilik-İslam Polemiğinin İzinde İbranice Kur’an Tercümeleri’ (Fecr Yayınları, 2026) adlı araştırması.
İlk eser daha çok Yahudi geleneğinde Kur’an algısına ve İbranice tercümelerin tarihine, ikincisi ise Yahudi ve Müslüman mütercimlerin çeviri yöntemlerine ve teolojik yaklaşımlarına odaklanmaktadır.
Birbirini tamamlayan bu iki eser, İbranice Kur’an tercümelerinin tarihsel arka planını, tercümelere yansıyan dinî tartışmaları ve yorum farklılıklarını anlamak isteyenler için başvurulmaya değer iki önemli akademik çalışmadır.
