İsrail bugün (27 Ekim 2026) seçimlere gidiyor. Partiler ve adaylar arasındaki rekabet, iktidar ile muhalefet arasındaki mücadele de bütün hızıyla sürüyor. Seçimlerden sonra da bitecek gibi değil. Ancak seçimlerin, çoğu kişinin dikkatinden kaçan bir yönü daha var: İsrail´de modern siyasetin terimleri, büyük ölçüde Tevrat´a, peygamber kitaplarına, Mişna´ya ve Talmud´a uzanan köklere sahip. Siyasi kurumlar yeni olsa da bu kurumları adlandıran terimlerin çoğu yüzlerce yıllık bir geçmiş taşıyor.
Prof. Dr. Nuh ARSLANTAŞ*
Dünyada dil alanında radikal tasarruflarda bulunan iki millet özellikle dikkat çeker: Türkler ve Yahudiler.
Türkler yaşayan, zengin ve kelime hazinesi geniş dillerini öldürmeye devam ederken Yahudiler ise günlük konuşma dili olmaktan çıkmış, ölü bir dil olan İbraniceyi yeniden canlandırıp hayatın her alanında kullanılır hale getirmişlerdir.
İsrail seçimlerini takip ettiğim bu dönemde sosyal medyada, görsel ve yazılı basında sıkça karşılaştığım bazı İbranice siyasi kelimeler üzerinden, Yahudilerin dillerini kadim kaynaklarından beslenerek diriltme çabasına birkaç örnek vermek istedim.
Yazıda da görüleceği üzere modern İsrail’de kullanılan pek çok siyasi terimin binlerce yıllık bir geçmişi var. Bu terimler yalnızca bir adlandırma ihtiyacını karşılamıyor; aynı zamanda Yahudilerin dinleri, tarihleri ve kültürleriyle de bağlarını canlı tutuyor.
İsrail bugün (27 Ekim 2026) seçimlere gidiyor. Partiler ve adaylar arasındaki rekabet, iktidar ile muhalefet arasındaki mücadele de bütün hızıyla sürüyor. Seçimlerden sonra da bitecek gibi değil.
Ancak seçimlerin, çoğu kişinin dikkatinden kaçan bir yönü daha var: İsrail'de modern siyasetin terimleri, büyük ölçüde Tevrat'a, peygamber kitaplarına, Mişna'ya ve Talmud'a uzanan köklere sahip. Siyasi kurumlar yeni olsa da bu kurumları adlandıran terimlerin çoğu yüzlerce yıllık bir geçmiş taşıyor.
Bu yazıdaki terimler ve anlamları, modern İbranicenin en tanınmış sözlükçülerinden Avraham Even-Shoshan'ın (1906–1984) hazırladığı ha-Milon ha-Hadaş (הַמִּלּוֹן הֶחָדָשׁ) [6 cilt. 45. bs. Kudüs: Kiryat-Sefer, 1993], yani Yeni Sözlük adlı eserinden derlenmiştir. Günümüzde daha çok Milon Even-Shoshan adıyla tanınan eser, İsrail'de standart başvuru sözlüklerinden biri kabul edilmektedir. Yazıda Tevrat, Mişna ve Talmud gibi klasik kaynaklara yapılan atıflar da bu sözlükte aktarılan bilgilere dayanmaktadır.
Seçim, Seçme ve Seçilme: Demokrasinin Olmazsa Olmazı
“Seçmek” anlamındaki “bahar” (בָּחַר) fiili Tevrat’ta geçer: “Hayatı seçeceksin!” (Tesniye 30:19). Bugün aynı fiil, Knesset ya da belediye seçimlerinde adaya oy vermek anlamında kullanılmaktadır. “Seçim” anlamındaki “behira” (בְּחִירָה) kelimesi de aynı kökten türemiştir.
Seçmene “boher” (בּוֹחֵר), yani “seçen kişi” denilmektedir. Sözlük kelimeyi “seçime katılma hakkı bulunan kişi” olarak tanımlamaktadır. “Seçilen”e ise “nivhar” (נִבְחָר) denmektedir. “Bet ha-nivharim” (בֵּית הַנִּבְחָרִים), yani “seçilmişler meclisi” ifadesi de aynı kökten türetilmiştir. Ancak modern İbranicede bu terim daha çok ABD Temsilciler Meclisi için kullanılır, zira İsrail parlamentosu “Knesset” olarak adlandırılmaktadır. Knesset için söz konusu terim kullanılmamaktadır. Bkz. Even-Shoshan, s. 194, 206–207, 1077.
Oy Vermek: El Kaldırmaktan Sandığa
Oy vermenin İbranicedeki karşılığı “hatsba'a” (הַצְבָּעָה) kelimesidir. “Hitsbi'a” (הִצְבִּיעַ) fiilinden türeyen kelimenin sözlükteki evleviyetli anlamı, “bir toplantıda öneriyi desteklemek amacıyla parmak veya el kaldırmak” demektir. İbranicede “parmak” da “etsba'” (אֶצְבַּע) olarak adlandırılır.
Mişna’da, mabette görev yapacak Kohenlerin belirlenmesi sırasında kullanılan “hatsbi'u” (הַצְבִּיעוּ), yani “parmaklarınızı kaldırın!” ifadesi de aynı kökten gelmektedir (Mişna, Yoma 2:1).
"Hatsba'a haşa'it" (הַצְבָּעָה חֲשָׁאִית), "gizli oylama" anlamına gelmektedir. Seçmen oy pusulasını genellikle kapalı bir zarfa koyarak sandığa atmaktadır. Knesset ve belediye seçimlerinde bu yöntem uygulanmaktadır.
"Hatsba'at emun" (הַצְבָּעַת־אֵמוּן) ise hükümete güven veya güvensizlik bildirmek amacıyla yapılan "güven oylaması"dır. Bu oylamalar çoğu zaman muhalefetin hükümete yönelttiği eleştirilerin ardından gelmektedir. Bkz. Even-Shoshan, s. 566.
Seçim Sandığı: Mabetteki “Kura Kutusu”ndan “Oy Sandığı”na
Siyasetin en ilginç terimlerinden biri de "kalpi" (קַלְפִּי), yani "oy sandığı"dır. Yunanca "kalpe" kelimesinden alınmış olup “içine kura veya pusula atılan kutu”yu ifade etmektedir.
Mişna'da Kefâret Günü (Yom Kippur) günü başrahibin (Kohen gadol) iki kura çektiği kutu da bu kelimeyle anlatılmaktadır: "Kura kutusunu karıştırdı ve iki kura çıkardı" (Mişna, Yoma 4:1).
Günümüzde oy kullanılan merkezlere "tahanot ha-kalpi" (תַּחֲנוֹת הַקַּלְפִּי), sandık kuruluna ise "va'adat ha-kalpi" (וַעֲדַת הַקַּלְפִּי) denilmektedir.
Gündelik dilde "halah la-kalpi" (הָלַךְ לַקַּלְפִּי), yani "sandığa gitti" ifadesi, "oy kullandı" anlamında kullanılmaktadır. Bkz. Even-Shoshan, s. 2354.
Böylece eski bir dinî merasime ait “kura kutusu”, modern demokrasinin “seçim sandığı”na dönüşmüştür.
Knesset: Büyük Meclis'ten Parlamentoya
İsrail parlamentosunun adı olan "Knesset" (כְּנֶסֶת), "toplantı, meclis" anlamına gelmektedir. Kelime, sinagog anlamındaki “bet ha-kneset” (בֵּית הַכְּנֶסֶת), yani "toplanma evi" için de kullanılmaktadır (Talmud, Berahot 6a).
Tarihî açıdan dikkat çekici bir başka kullanım ise "Knesset ha-Gedola" (כְּנֶסֶת הַגְּדוֹלָה), yani "Büyük Meclis"tir. Yahudi geleneğinde Ezra ve Nehemya dönemleriyle ilişkilendirilen bu kurum, dinî ve toplumsal düzenlemeleriyle tanınmıştır. Mişna'ya göre Tevrat, peygamberlerden Büyük Meclis'in üyelerine aktarılmıştır (Mişna, Avot 1:1).
İngiliz Mandası döneminde Filistin'deki örgütlü Yahudi topluluğu "Knesset Yisrael" olarak adlandırılıyordu. 14 Şubat 1949'da Kudüs'te toplanan “Kurucu Meclis” de "Knesset" adını benimsemiştir. Bkz. Even-Shoshan, s. 1076–1077.
Böylece tarihî bir kelime, modern parlamentonun resmî adı haline gelmiştir.
Milletvekili: Meclisin "Haver"i
İsrail'de milletvekilinin unvanı "haver Knesset" (חֲבֵר־כְּנֶסֶת), kısaltması ise ח"כ şeklindedir.
"Haver" (חָבֵר), "arkadaş, dost ya da üye" anlamlarına gelmektedir. Mişna’da "Kendine bir hoca edin, kendine bir arkadaş kazan" öğüdünde kelime bu anlamda kullanılmıştır (Avot 1:6).
Modern İbranicede kelime, bir örgütün veya siyasi partinin üyesini de ifade etmektedir. "Haver Knesset" ise İsrail parlamentosuna seçilen 120 milletvekilinden her birinin resmî unvanıdır. Bkz. Even-Shoshan, s. 711.
Cumhurbaşkanı: Kabile Reisinden Devlet Başkanına
Günümüzde İsrail cumhurbaşkanının unvanı olan "nasi" (נָשִׂיא), Tevrat'ta “kabile veya topluluk reisi” için kullanılmıştır: "Harun ve topluluğun bütün önderleri…" (Çıkış 34:31).
Rabenik gelenekte bu unvan, “zugot” (זוּגוֹת), yani “ikililer” döneminden itibaren Sanhedrin’in başındaki âlimin unvanı olmuştur (Mişna, Hagiga 2:2). Hillel ha-Nasi ve Rabbi Yehuda ha-Nasi gibi isimler bu unvanla tanınmışlardır.
Günümüzde "nasi ha-medina" (נְשִׂיא הַמְּדִינָה), "cumhurbaşkanı" anlamına gelmektedir. Modern İsrail'de “nasi” unvanını ilk kullanan Haim Weizmann (1949–1952) olmuştur. Bkz. Even-Shoshan, s. 1077, 1733.
Parti, İktidar, Muhalefet ve Hükümet
İbranicede "parti" anlamındaki "miflaga" (מִפְלָגָה) kelimesi, "p-l-g" (פ-ל-ג) kökünden türetilmiştir. Aynı kökten gelen eski "miflagga" (מִפְלַגָּה) kelimesi, "bölüm, bölünme ya da kısım" anlamında kullanılmıştır (II. Tarihler 35:12).
Modern İbranicede "miflaga", ortak siyasi ve toplumsal görüşler etrafında örgütlenmiş siyasi grubu ifade etmektedir. Herhangi bir partiye bağlı olmayan, siyasi açıdan tarafsız kişiler için de "bilti-miflagti" (בִּלְתִּי־מִפְלַגְתִּי) denmektedir. Bkz. Even-Shoshan, s. 1460.
Yönetim ve egemenlik anlamındaki "şilton" (שִׁלְטוֹן) kelimesi, köken itibariyle Arapça olup Türkçeye "sultan" ve "saltanat" kelimeleri ile akrabadır. "Kralın sözü hükümranlıktır" ifadesinde aynı kelime kullanılmıştır (Vaiz 8:4).
Günümüzde "şilton mekomi" (שִׁלְטוֹן מְקוֹמִי), "yerel yönetim"; "şilton atsmi" (שִׁלְטוֹן עַצְמִי) ise "özerk yönetim" anlamına gelmektedir. Bkz. Even-Shoshan, s. 2705.
"Muhalefet" anlamındaki "opozitsya" (אוֹפּוֹזִיצְיָה) ise eski İbranice kökenli değildir. Latince "karşısında durma" anlamındaki "oppositio" kelimesinden ödünç alınmıştır. Knesset'teki muhalefet grupları "si'ot ha-opozitsya" (סִיעוֹת הָאוֹפּוֹזִיצְיָה) şeklinde adlandırılmaktadır. Bkz. Even-Shoshan, s. 40.
İbranicede “hükümet” anlamındaki “memşala” (מֶמְשָׁלָה), “yönetmek, hükmetmek” anlamındaki “m-ş-l” (מ־ש־ל) kökünden türemiştir. Kutsal Kitap’ta “yönetim, egemenlik ve hükümranlık alanı” anlamlarıyla kullanılan kelime (Tekvin 1:16; I. Krallar 9:19; İşaya 22:21), modern siyasi dilde devletin yürütme organını, yani devlet işlerini yürüten ve siyasi kararları uygulayan bakanlar kurulunu ifade eder. Bkz. Even Şoşan, s. 1383–1384.
Sözün Özü: Modern İsrail’de Seçimler ve Sandıklar Yeni Olsa da Kelimeler Çok Eski
İsrail'de seçim ve bununla ilgili kelimeler, kadim ile modernin dikkat çekici bir buluşmasını yansıtmaktadır. Seçmek, meclis, milletvekili, başkan ve yönetim gibi kavramlar, Tevrat'tan Mişna ve Talmud'a uzanan kültür, daha doğrusu dil mirasıyla bağlantılıdır. Oy sandığının adı Yunancadan, muhalefet kelimesi ise Latinceden ödünç alınmıştır.
Kısacası modern İsrailli seçmen sandığa giderken, farkında olsun veya olmasın, binlerce yıllık bir dil ve kültür mirasını da beraberinde taşımaktadır. Siyasi kurumlar değişmiş, ancak onlar için kullanılan kelimeler tarihî hafızada yaşamaya devam etmektedir.
*Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi
