Bir plastik cerrahın, neşteri eline almadan önce kendine sorması gereken soru çoğu zaman belki de şudur: “Bu yüz aslında nasıl görünmeli?” Tıbbın bu soruya hazır bir cevabı yoktur; cevap, sanatın binlerce yıllık birikiminde saklıdır. Çünkü neşterin ardında, ilk bakışta göründüğünden çok daha fazla sanat vardır. Plastik cerrahinin sırrı neşterde değil, gözdedir. Heykeltıraş, taşın içinde henüz görünmeyen biçimi arar; plastik cerrah da bedende aynı arayıştadır. Ancak onun malzemesi çok daha karmaşıktır. Canlı, değişken, kendine özgü bir kimliği olan insan bedeni…
Görmek ile bakmak arasındaki fark
Hepimiz bakarız ama aynı şeyi görmeyiz. Desen eğitimi almış biri, sıradan izleyicinin kaçırdığı eksenleri, hacimleri ve fark edilmeyen asimetrileri görür. Cerrah açısından ise bu ayrım hayati olmalıdır. Beden, parçaların toplamı değil, ilişki içindeki hacimlerin bütünüdür; burun ancak alın, çene ve yüzün genel oranlarıyla anlam kazanır. Nörobilim de bunu destekler. Beyin, yüzleri parça parça değil, büyük ölçüde bütün olarak işler. Çizim gözlemi, heykel hacmi, fotoğraf ışığı ve perspektifi öğretir; portre çizmek ise başkasının yüzünde uzun süre kalmayı, dolayısıyla empatiyi eğitir. Kısacası sanat eğitimi, cerrahın elinden önce gözünü eğitir.
Rönesans’tan ameliyathaneye
Albrecht (1471) Durer
Bu ortak tarihin kökleri Rönesans’a uzanır. Leonardo da Vinci’nin anatomik çizimlerinde bilim ve sanat henüz ayrılmamıştı; Albrecht Dürer’in insan oranları çalışmaları ise yeni bir soru getirdi. Dolayısıyla güzellik gerçekten matematiksel olarak tanımlanabilir mi? Bu birliktelik Batı’ya özgü de değildir. 15. yüzyılda Amasya’da çalışan Şerafeddin Sabuncuoğlu, minyatürleri kendisinin çizdiği ilk resimli cerrahi atlası Cerrâhiyyetü’l-Hâniyye’yi yazdığında da aynı konulara çok önce değinmişti. Ama sanat tarihinin dersi nettir. Güzelliğin ölçütleri değişir. Rodin’de kusursuz simetrinin yerini hareket ve ifade aldı; modern sanat ‘kusurlu’ bedeni estetiğin merkezine taşıdı; ORLAN kendi bedeni üzerindeki cerrahi performanslarıyla güzellik ideallerini tartışmaya açtı. Yani Sanat tarihi cerraha güzel sayılanın neden güzel sayıldığını sorgulatacak sayısız örnek verdi.
Orlan
Cerrahlar sanat okuluna giderse…
Bu bağlamda örnekler çoktur. İngiliz cerrah ve ressam Henry Tonks, cerrahiyle sanatı bir arada yürüttü, Londra’daki Slade School of Fine Art’ın önemli eğitmenlerinden oldu ve yüz cerrahisinin öncüsü Harold Gillies ile çalışarak I. Dünya Savaşı’nın yaralı yüzlerini resmetti. Amerikalı plastik cerrah ve heykeltıraş Alma Dea Morani, 1992 tarihli makalesinde plastik cerrahi eğitimine çizim, modelleme, kalıp alma ve sanat değerlendirme derslerinin eklenmesini önerdi; ona göre sanat, eğitimin süsü değil, görsel algının geliştirilmesi için zorunlu bir alandı. Kanadalı plastik cerrah John Semple ise tıptan önce resim, heykel ve tıbbi illüstrasyon eğitimi aldı. Bu açıdan düşünüldüğünde çizimin pragmatik bir değeri daha vardı. El-göz koordinasyonu için kurşun kalem ve kâğıttan ibaret, maliyetsiz bir simülatör. Bu örnekler sanatın plastik cerrahiyi desteklediğini göstermez elbette, ancak cerrahlığı teknik bilgi ve el becerisiyle sınırlamayan bir eğitim anlayışına işaret eder.
Türkiye’de başlayan bir deney
Türkiye’den önemli bir örnek de var. 2005’te On Dokuz Mayıs Üniversitesi’nden Ethem Güneren ve meslektaşları, Aesthetic Surgery Journal dergisinde Aesthetic Surgery Training: The Role of Art Education başlıklı makaleyi yayımladı: Altısı uzman, yedisi uzmanlık öğrencisi 13 plastik cerrah, sanat kuramı ve kil modelleme içeren derslere katıldı. Başlangıçta çizim ve simetrik biçimde güçlük çeken cerrahlarda eğitim sonrası ayrıntıya dikkat etme ve biçimi önceden görselleştirme yönünde olumlu gözlemler bildirildi. Yazarlar, bu kısa eğitimin cerrahi tekniği geliştirdiğini kanıtlamadığını belirttiler; buna rağmen sanat eğitiminin müfredatta yer almasını önerdiler. Üzerinden yirmi bir yıl geçti; aynı soru bugün yeniden sorulabilir. Peki, plastik cerrahi asistanlarının eğitiminde sanat neden sistematik bir yer edinmesin?
Cerrahın gözüne fotoğraf eğitimi
Bu tartışmada fotoğrafın ayrı bir yeri olduğunu düşünüyorum. Fotoğraf hem plastik cerrahinin vazgeçilmez belgeleme aracı hem de estetik algının ne kadar değişken olduğunu gösteren bir görsel dil. Aynı yüz, farklı ışık, kamera mesafesi ve odakla bambaşka görünür. Bu yüzden fotoğraf eğitimi yalnızca doğru klinik görüntü öğretmemeli; görüntünün neyi gösterip neyi gizlediğini ve izleyicinin yargısını nasıl yönlendirdiğini sorgulatmalı. Fotoğraf öğrencisinin perspektif bilgisi cerrahın ameliyat öncesi değerlendirmesine yeni bir boyut katar; heykel öğrencisinin hacimle kurduğu ilişki üç boyutlu anatomik düşünmeyi destekler; sanat tarihçisinin eleştirel yaklaşımı estetik müdahalenin kültürel ve etik boyutlarını görünür kılar. Bu nedenle güzel sanatlar ile tıp fakülteleri arasındaki ortak programlar, araştırılmaya değer bir eğitim modeli olabilir.
Güzelliği yeniden düşünmek
İnsan bedeni bir sanat nesnesi değildir; karşısında edilgen bir malzeme değil, söz sahibi bir insan vardır. Üstelik plastik cerrahi yalnızca estetik müdahalelerden ibaret değildir: Doğumsal anomalilerden travma ve yanık tedavisine, kanser sonrası rekonstrüksiyona kadar geniş bir alanı kapsar. Bu alan, sanatın ‘onarım etiğiyle’ örtüşür. Restorasyon müdahalesi geri alınabilir, minimal ve aslından ayırt edilebilir olmalıdır; zarar vermeme, işlevi koruma ve dürüstlük cerrahinin de ilkeleridir. Endülüs doğumlu hekim ve filozof Maimonides’in dünyasında iyileştiren el ile düşünen zihin birbirinden ayrılmaz. Japon kintsugi sanatı ise çatlağı altın tozlu lakla onarır ve izi gizlemez. Yara izi yalnızca kapatılacak bir kusur değil, bazen anlatılması gereken bir hikâyedir. Ayrıca sanat eğitimi almamış fakat yine de kendisini bir sanatçı (-mış gibi) gören cerrah hastayı kendi vizyonunun tuvali olarak görebilir; oysa eserde son söz sanatçının, bedende ise son söz hastanındır. Yapay zekâ algoritmaları simetri ve ‘ideal’ oranı puanlarken, sanat tarihi ortalamadan sapmanın da değer taşıdığını öğretir. Sonuç olarak cerrah yalnızca neyi değiştirebileceğini değil, neyin korunması gerektiğini de düşünebilmesi gereken kişi olmalıdır.
Neşterden önce göz
Görüntüleme ve simülasyon ne kadar gelişse de merkezde hâlâ insanın görme, yorumlama ve karar verme yetisi bulunuyor. Sanat eğitiminin cerrahiye katkısı tam burada aranmalı: Daha dikkatli gözlem yapan, biçimi derinlemesine kavrayan ve kendi estetik yargılarını sorgulayabilen hekimler yetiştirmek. Bir cerrahın ressam ya da heykeltıraş olması gerekmiyor; ama onların görmeye, hacme ve görüntüye nasıl yaklaştığını öğrenmesi, mesleğine yeni bir düşünme alanı açabilir. Belki de iyi bir cerrahın öğrenmesi gereken ilk şey, neşteri nasıl kullanacağı değil, neye baktığını gerçekten nasıl göreceğidir.
