Quagga’yla bir görsel araştırması sırasında tesadüfen karşılaştım. Fantastik bir yaratığa benziyordu. Başı ve boynu zebra gibi çizgili, çizgileri gövdesinde yavaş yavaş silinen, arka tarafıysa kahverengi bir atı andıran tuhaf bir hayvan…
Ama Quagga Bir Hayal Ürünü Değildi
Bir dönem Güney Afrika’nın düzlüklerinde sürüler hâlinde yaşıyordu. İnsanlar onu avladı ve sonunda yok ettiler. Son bilinen Quagga’nın 1883’te Amsterdam’daki Artis Hayvanat Bahçesi’nde öldüğü kaydedildi. Daha da ilginci, Quagga fotoğrafın icadına yetişmişti. Londra Hayvanat Bahçesi’ndeki bir dişinin fotoğrafları, yaşayan Quagga’dan kalan bilinen fotografik kayıtlardı.
Böylece Quagga tarihin garip bir eşiğinde duruyordu. İnsanlığın yok ettiği ama yok etmeden hemen önce fotoğrafını çekmeyi başardığı canlılardan biri. Roland Barthes, Camera Lucida’da fotoğrafın diğer temsil biçimlerinden farklı bir ontolojik iddiası olduğunu söyler. Bir resme baktığımızda ressamın gördüğünü, hatırladığını ya da hayal ettiğini görebiliriz. Fotoğraf ise başka bir şey söyler.
Bu Vardı…
Fotoğraf yalnızca bir şeyi göstermez; o şeyin bir zamanlar kameranın karşısında bulunduğuna tanıklık eder. Onun bir zamanlar dünyada bulunduğuna dair maddi bir iz görüyorum ve aynı anda artık bulunmadığını biliyorum. Fotoğraf varlık ile yokluğu aynı yüzeyde buluşturuyor.
Quagga öldü, fotoğrafı kaldı. Görüntü böylece bir çeşit hafıza eklentisine dönüşür. Quagga’yı hiçbirimiz görmedik ama nasıl göründüğünü bildiğimizi düşünüyoruz.
John Berger, ‘Why Look at Animals?’ metninde modern insan ile hayvan arasındaki ilişkiyi anlatırken hayvanların gündelik yaşamımızdan çekildiğini, buna karşılık görüntülerinin kültürümüzde çoğaldığını söyler. Quagga bunun ürkütücü derecede kusursuz örneğidir. Müzelerde iskeletleri, doldurulmuş bedenleri, bilimsel çizimleri ve internette fotoğrafları vardır. Hatta bugün genetik ve seçici yetiştirme çalışmalarıyla Quagga’nın görünüşüne benzeyen zebralar üretmeye çalışan projeler bile olduğu bilgisine ulaşabiliriz. (A genetic index for stripe-pattern reduction in the zebra: the Quagga Project.) Dolayısıyla bazı sorular ortaya çıkar. Bir tür ne zaman gerçekten yok olur? Son birey öldüğünde mi, son görüntüsü kaybolduğunda mı, yoksa onu hatırlayan son zihin ortadan kalktığında mı?
Doğanın Montajı
İnsanlık tarih boyunca hiç görmediği canlıların görüntülerini üretmiştir. Quagga’nın fotoğrafına ilk kez bakan biri içinse tersine bir dönüş gerçekleşir, çünkü gerçek hayvan fantastik görünmektedir.
İlk bakışta zihnim bir sınıflandırma yapmadı. Onu parçalara ayırdı; zebra ve at olarak. Sanki iki hayvan görünmez bir dikişle birbirine eklenmişti. Bu görüntüyü Poor Things filmindeki melez hayvanlarda görmüştüm. Godwin Baxter’ın dünyasında bildiğimiz türlerin anatomileri parçalanmış ve yeniden bir araya getirilmişti. Bu yaratıkların fantastik olduğunu hemen anlamıştık, çünkü zihnimizde doğanın nasıl görünmesi gerektiğine ilişkin bir arşiv vardır.
Fakat Quagga bu görsel güveni bozar. Karşımızda aynı mantıkla çalışan bir beden vardır ve arkasında sanat yönetmeni, roman yazarı ya da çılgın bilim insanı değil, doğa bulunur. Belki sorun Quagga’nın tuhaf görünmesi değil, doğaya ilişkin görsel sözlüğümüzün eksik olmasıdır, çünkü insan gördüğünü daha önce gördüklerinin arasına yerleştirerek anlamlandırır.
Quagga, bugün yaşayan ova zebrasının bir alt türüydü. Bedeni iki hayvanın birleşmesinden değil, evrimsel tarihin süreçlerinden ortaya çıkmıştı. Yani melezlik görüntünün kendisinde değil, ona bakan zihindeydi. Fantastik ile bilimsel olan arasındaki yakınlık burada belirir. Orta Çağ tasvirlerinde gerçekten var olan hayvanlarla tekboynuzlar, ejderhalar ve melez yaratıklar aynı dünyanın sakinleri gibi yan yana bulunabilir. Modern okur hangisinin zooloji, hangisinin hayal gücü olduğunu bilir. Ama gerçek hakkındaki sezgilerimiz hâlâ görsel alışkanlıklara bağlıdır.
Fotoğraftan Yapay Zekâya: ‘Bu Vardı’dan ‘Bu Hiç Olmadı’ya
Tam burada Quagga’nın 19. yüzyıldaki fotoğrafı ile 21. yüzyılın yapay zekâ görüntüsü arasında karşıtlık beliriyor. Quagga fotoğrafına bakıp “Bu kadar fantastik görünen bir şey gerçekten yaşamış” diyorum. Yapay zekâ tarafından üretilmiş fotogerçekçi bir görüntüye baktığımda ise tersini düşünmek zorundayım: “Bu kadar gerçek görünen bir şey hiç yaşamamış olabilir.” Fotoğrafın yaklaşık iki yüzyıllık kültürel sözleşmesi burada çatırdıyor.
Walter Benjamin mekanik yeniden üretim çağında sanat eserinin ‘aura’sının dönüşümünden söz etmişti. Bugün görüntünün yalnızca aurası değil, tanıklık statüsü de değişiyor. Analog fotoğrafta ışık gerçek bir bedene çarpar, kameraya ulaşır ve kimyasal yüzeyde iz bırakır. Charles Sanders Peirce’in ‘indeks’ kavramıyla düşünürsek, dumanın ateşe, ayak izinin geçmiş bir bedene işaret etmesi gibi, fotoğraf da fotoğrafladığı şeyle fiziksel bir nedensellik ilişkisi taşır. Quagga’nın fotoğrafı yalnızca ona benzemez; onun gerçekten orada bulunmuş olmasının izidir. Fotoğraf, ışığın meydana getirdiği bir fosil gibidir.
Yapay zekâ görüntüsünde böyle bir zorunluluk yoktur. “1870 yılında Londra Hayvanat Bahçesi’nde çekilmiş, zebra ile at arasında görünen bilinmeyen bir hayvan” tarif edebilirim ve birkaç saniye sonra 19. yüzyıl fotoğrafının grenini, ışığını, kimyasal kusurlarını taklit eden bir görüntü belirebilir. Bir arşiv belgesine benzeyebilir ama hiçbir arşivden gelmemiştir. Barthes’ın “bu-oldu”su böylece yerini yeni bir ihtimale bırakır.
Bu Hiç Olmamış Olabilir
Jean Baudrillard’ın simülakr düşüncesi burada şaşırtıcı biçimde güncel hâle gelir. Görüntü artık arkasında zorunlu olarak bir ‘asıl’ bulunmayan kendi gerçeklik etkisini üretebilir. Üretken yapay zekâ bu düşünceyi bir teknolojiye dönüştürmüş durumda. Bir zamanlar fantastik yaratığın problemi “Böyle bir şey var olabilir mi?” sorusuydu. Bugün gerçekçi görünen bir insanın, hayvanın ya da tarihsel olayın görüntüsüne bakıp “Böyle bir şey gerçekten var oldu mu?” diye soruyoruz.
Çünkü artık yalnızca fantastik yaratıklar üretmiyoruz; onların kanıtlarını da üretebiliyoruz. Bir ejderha resmi yapmak eski bir insan davranışıdır. Hiç yaşamamış bir ejderhanın 1894 yılında çekilmiş gibi görünen fotoğrafını üretmekse, başka bir şeydir. Hayal gücü artık yalnızca yaratığı değil, onun tarihsel izini de taklit etmektedir. Belki bu nedenle Quagga’nın kusurlu siyah-beyaz fotoğrafı bugün daha kıymetli görünüyor.
Geleceğin insanı görüntülerle çevrili olacak, fakat hangi görüntünün dünyayla fiziksel temasın izi olduğunu daha az bilecek. Fotoğraf uzun süre kişisel ve kolektif hafızanın dışarıdaki dayanaklarından biriydi; şimdi görüntünün kendisi hatırlama ile hayal etme arasındaki sınırı ihlal ediyor. Bu yüzden de geleceğin görsel okuryazarlığı belki bir görüntünün ne gösterdiğinden çok nereden geldiğini anlamakla ilgili olacak.
Quagga’nın fotoğrafına bakarken yalnızca zoolojik bilgi edinmiyorum. Fotoğraf beni evrim teorisine, sömürgecilik tarihine, insanın diğer türlerle ilişkisine, yok oluşa, müzelere, fantastik edebiyata, sinemaya ve yapay zekâya doğru yönlendiriyor. Tek bir hayvan görüntüsü bir bilgi ağının giriş kapısına dönüşüyor. Belki görüntülerin asıl gücü de budur; bir şeyi göstermelerinden çok, bizi başka şeyleri düşünmeye zorlamaları.
