Yasın içinden doğan Hamnet

William Shakespeare dünya edebiyatının en tanınan isimlerinden biridir; eserleri yüzyıllardır okunur, sahnelenir ve yorumlanır. Ancak onun hayatına en yakın kişilerden biri olan eşi Agnes Shakespeare, tarihsel kayıtlarda neredeyse görünmez. Hamnet filmi bu sessizliği kırarak, dünyanın en ünlü hikâye anlatıcılarından biriyle evli olan bir kadının varlığını yeniden görünür kılar. Bildiklerimiz aslında oldukça sınırlıdır. Shakespeare’in oğlu Hamnet on bir yaşında ölür ve birkaç yıl sonra Shakespeare edebiyat tarihinin en güçlü trajedilerinden biri olan Hamlet’i yazar. Film bu iki olay arasındaki tarihsel boşluğu kesin bir açıklamayla doldurmak yerine şiirsel bir ihtimal önerir. Böylece ortaya çıkan şey bir biyografi ya da edebiyat tarihine dair bir açıklama olmaktan çok, yas ile sanat arasındaki ilişkiye dair düşünsel bir araştırma haline gelir.

Doğa, Sezgi ve ‘Vahşi Kadın’ Arketipi

Filmin merkezinde Agnes karakteri vardır. Avrupa kültür tarihinde doğayla kurduğu ilişki üzerinden tanımlanan bir kadın figürü sürekli biçim değiştirerek varlığını sürdürür. Antik mitlerde büyücü ve şifacı olarak karşımıza çıkar, Ortaçağ’da cadı olarak damgalanır, modern anlatılarda ise doğayla empati kuran bir kadın figürüne dönüşür. Medea’dan cadı imgesine ve oradan Hamnet’in merkezindeki Agnes’e uzanan bu arketipsel hat, yalnızca mitolojik bir süreklilik değil; aynı zamanda bilgi, iktidar ve temsil biçimlerinin tarihsel dönüşümünü de gösterir. Clarissa Pinkola Estés’in Women Who Run with the Wolves kitabında tanımladığı ‘vahşi kadın’ arketipi bu bağlamda önemli bir referans noktası sunar. Estés’e göre vahşi kadın modern kültürün bastırdığı fakat tamamen yok edemediği ilkel dişil bilgelik biçimini temsil eder. Bu figür doğayla güçlü bağ kurar, sezgisel bilgiye sahiptir ve yaşam ile ölüm döngüsünü içsel olarak kavrar. Agnes bu arketipin tarihsel bir beden kazanmış hali gibidir. Bitkilerle çalışan bir şifacı olarak insan bedenini ve doğanın ritimlerini sezgisel biçimde okuyabilir. Onun bilgisi kitaplardan değil, deneyimden ve bedenden doğar. Film böylece iki farklı bilgi biçimini karşı karşıya getirir. Agnes dünyayı beden ve sezgi aracılığıyla kavrarken, Shakespeare onu yazı ve dil aracılığıyla anlamlandırır. Bu iki yaklaşım karşıt değil, fakat farklı ontolojik alanlara aittir. Biri yaşamın döngüsünü doğrudan deneyimleyen bir bilgelik biçimi, diğeri ise bu deneyimi kültürel ve estetik bir anlatıya dönüştüren düşünsel bir yapı.

Trajedinin Bilgeliği

Agnes doğayla güçlü bağ kuran bir şifacı olsa da ölümü engelleyemez. Oğlunun hastalığı ve ölümü karşısında bütün bilgisi yetersiz kalır. Bu durum anneliğin trajik sınırını açığa çıkarır. Yaşamı doğuran beden aynı zamanda onun kırılganlığıyla da yüzleşmek zorundadır. Bu noktada film modern trajedi düşüncesine yaklaşır. Friedrich Nietzsche’ye göre trajedi yaşamın korkunç ve acı verici yönlerini inkâr etmez; aksine onları görünür kılar ve buna rağmen yaşamı onaylamayı öğretir. Trajik olanı kabul etmek, fakat yaşamı yine de reddetmemek. Agnes’in hikâyesi bu trajik bilinci taşır. Oğlunun ölümü geri alınamaz bir kayıptır; fakat film bu kaybı nihilist bir karanlığa sürüklemek yerine yasın dönüşebileceği bir alan açar. Yaşam acıyla birlikte devam eder ve bu devam ediş bir tür bilgelik üretir. Bu yaklaşım Spinoza’nın düşüncesiyle de ilişkilendirilebilir. Spinoza’ya göre varoluşun temel yönelimi yaşamı sürdürmektir. İnsan acı yaşasa bile varlığın temel eğilimi devam etmektir.

Sanat ve Acı

Hamnet’in dikkat çekici yönlerinden biri de tarihsel dünyayı temsil etme biçimidir. Pek çok tarihsel film geçmişi büyük dekorlar, kusursuz kostümler ve görkemli prodüksiyon tasarımlarıyla yeniden kurmaya çalışır. Ortaya çıkan şey çoğu zaman yaşanmış bir zaman değil, seyredilen bir vitrin olur. Hamnet ise bu yolu bilinçli biçimde terk eder. Doğal ışık, rüzgâr, toprak ve bedenlerin gündelik hareketleri anlatının temel unsurlarına dönüşür. Bu sade estetik filmin duygusal tonunu da belirler. Jessie Buckley’in benzersin performansı ise karakterini dramatik jestlerle değil bedensel yoğunlukla kurar. Doğum sahnelerinde, yas anlarında ve gündelik hareketlerde oyunculuk sözlerden çok beden aracılığıyla konuşur. Bu performans insanın dünyayı yalnızca düşünerek değil, bedeni aracılığıyla da deneyimlediğini hatırlatır. Filmin düşünsel gücü ise sanat ile acı arasındaki ilişkiye dair soruda ortaya çıkar. İnsanlar neden büyük kayıpların ardından sanat üretir? Yas nasıl yaratıcı bir enerjiye dönüşebilir? Nietzsche’ye göre sanat yaşamın trajik doğasına dayanabilmenin yollarından biridir. Sanat dünyanın acı verici gerçekliğini ortadan kaldırmaz; fakat onu katlanılabilir hale getirir. Modern estetikte Theodor W. Adorno benzer bir düşünceyi farklı bir biçimde dile getirir. Adorno’ya göre sanat dünyanın yaralarını iyileştirmez; fakat onları görünür kılar. Acıyı ortadan kaldırmaz, onu dile getirilebilir hale getirir. Hamnet’te sanat tam olarak böyle bir işlev üstlenir. Film yaratım sürecini yalnızca estetik bir faaliyet olarak değil, yasın içinden geçmenin bir yolu olarak gösterir. Sanat burada bir kurtuluş değil, acının anlam kazanabileceği bir alan haline gelir. Filmin bir başka önemli hamlesi Shakespeare mitolojisini sessizce yerinden oynatmasıdır. Kültürel hafızada Shakespeare çoğu zaman neredeyse yalnız dahi, büyük yaratıcı zihin olarak mitolojik bir figür gibi temsil edilir. Film ise bu figürü merkezden çekerek dikkatini Agnes’e yöneltir. Böylece yaratıcı dehanın arkasında kalan duygusal ve bedensel deneyim görünür hale gelir. Metinler yalnızca bireysel bir yaratıcının ürünü değildir; daha geniş bir deneyim ve ilişki ağının içinden doğarlar. Bu perspektiften bakıldığında Hamnet sanatın nasıl ortaya çıktığına dair yerleşik anlatıları da yeniden düşünmeye davet eder.

Sessizlik ve Hikâyenin Gücü

Filmin son sahnesi bu düşünsel hattı şiirsel bir sadelikle tamamlar. İzleyici büyük bir açıklama ya da dramatik bir çözülme beklerken film sözün geri çekildiği bir noktaya ulaşır. Bu an Shakespeare’in Hamlet’inin son sözünü hatırlatır: “Gerisi sessizliktir.”

Bu cümle yalnızca ölümün ardından gelen suskunluğu ifade etmez. Aynı zamanda dilin sınırlarını da gösterir. Filmde yas artık anlatılabilecek bir şey değildir; yalnızca hissedilebilir. Ama bu sessizlik boş değildir. O sessizlikte hâlâ bir şey yankılanır; sanatın kırılgan sesi. Hamnet sonunda bize basit ama derin bir düşünce bırakır. Sanat geçmişi geri getirmez. Kaybı ortadan kaldırmaz. Ölümü değiştirmez. Ama bazen onu hatırlanabilir bir hikâyeye dönüştürür. Bir hikâye anlatıldığında bireysel bir kayıp bir anlatıya, bir hatırlamaya ve sonunda ortak bir insan hafızasına dönüşebilir. Belki de sanatın gerçek gücü tam olarak burada yatar. Yeni hikâyeler icat etmekte değil. Var olan hikâyelerin içinde daha önce görmediğimiz bir ışığı yakabilmekte. Gözyaşlarınız seyrinize eşlik ederken ışığınız daim olsun…