Altta kalanın canı çıksın

Yankı YAZGAN Köşe Yazısı
13 Nisan 2022 Çarşamba

Toplumda şiddetin en hafifinden kabalık ve hoyratlık şeklinde yaygınlaşmasını anlamaya çalışıyor, dünyanın halinin ruh halimize bir etkisi olduğunu görsek de nasıl önüne geçebileceğimizi bilemiyoruz. Anlama kısmında işimize yarayacak bir paradigma var, kendini kontrol ya da öz denetim. Yazılarımda sıkça söz ettiğim belki siz okurların da zaten duymuş olduğu bir ‘kendini kontrol’ deneyi var. İnternette tarayarak hakkında çokça kaynak bulabileceğiniz bu deney ‘marshmallow’ testi olarak biliniyor. Testte kendini kontrol ölçütü olarak önüne konan marshmallow şekerlemesini hemen yememesi beklenen çocuğa bu bekleme/kontrolü başarması karşılığında ikinci bir marshmallow veriliyor. Kendini kontrol edip ikinci marshmallow’u elde etmeyi başaran çocukların uzun vadede (30 yıl?) daha kazançlı, daha mutlu ve daha iyi okumuş olduklarını gösteren bu çalışmaya ilişkin kafamızda doğan sorulardan birisi toplumsal ortamın nasıl olduğu ile bu davranış arasındaki ilişkiye dairdi. Örneğin, yarın ne olacağına ilişkin en ufak bir fikrinizin olmadığı, karamsarlığın ağır bastığı, güven ve güvenlik duygusunun olmadığı koşullarda ‘kendini kontrol’ nasıl ölçülecek? Kendini kontrol etmenin manasının olmadığı, hatta zararlı olduğu bir durum olamaz mı? Zararı nasıl tanımlayacağız?

***

Bu soruları kafamda evirip çevirirken bir arkadaşım geçen pazar yaşadığı olayı anlattı. Sıradan bir olay… Arkadaşım Selim üst-sınıf nizamiyeli sitelerden oluşma İstanbul banliyösünde oturan hali vakti yerinde bir adamdır. Pazar sabahı her zamanki gibi simit fırınında sırasını beklerken, bir yandan da kaç poğaça, kaç simit alacağının hesabını yapıyordu. Kapıdan içeri dalan adam Selim’in ve onun önündeki üç kişinin önüne geçip, kasadaki kıza “iki poğaça” dediğinde bir an hemen atılıp ‘bir dakika’ demek içinden geldi. Kasadaki kız, adama kuyruğu gösterip, bekleyebilir misiniz, deyince rahatladı. Adam, “İki tane poğaça verecen, uzatma ver şunları da gideyim” diyerek tekrar gerilimi yükseltince, adamın boyunu posunu tartmaya başladı. Kavgacı birisi değildi. Boyu iki metreye yakındı, ama kuvvetli sayılmazdı. Adamı içinden indiği sokakları herkese dar edecek büyüklükteki arabasından bu yana gözleriyle bir yandan takip etmiş olduğunu fark etti. Zihninin bir yanı adeta böyle bir olayı beklemekteydi. ‘Adam’ Selim’e göre ufak tefek kalsa da korkutucu bir yanı vardı. Gömleğinin rengi, designer jeani, boynundaki gösterişli altın zinciri, bakımlı yüzüne uymayan ürkütmeye talimli suratı ile ‘uzak dur’ diyen bir adam. Selim vitrin penceresinden dışarı bakmaya başladı. Kasadaki kız, “Ama kuyruktakilerden iki tane alacak olanlar vardır belkié diye yüreklice devam etti. Kuyrukta en ön sıradaki iki kadın konuşmaya devam ettiler. Selim’in önündeki adam ona doğru baktı; ikisi de sessiz bir anlaşmayla sessiz kaldılar.

‘Adam’ kabalığını başka yazılamaz kelimelerle sürdürdü, poğaçalarını aldı, kapıyı çarpıp çıktı gitti. Kasadaki kız kuyruktakilerin haklarını korumakla yanlış yapıp yapmadığını düşünmeye başladı. Selim terlemiş olduğunu fark etti. Uzun boyu ile her zaman hafif kamburunu çıkartarak durma alışkanlığı vardı. Ama bu sefer kendini iyice iki büklüm hissetti. İki simit, iki poğaçasını aldı. “Simide bizim orada gevrek denir”, diyerek kasadaki kızın moralini düzeltme amaçlı bir espri yapmaya kalkıştı. Suratı asık eve döndüğünde konuyu unutmuştu. Bütün gün yerinden kalkamamasını hafta içindeki iş yolculuklarına, bir gün önceki yönetim kurulu toplantısındaki gerginliğe bağladı.

***

Başkalarının kendilerine tanımladıkları ayrıcalıklarını bize zorla kabul ettirebildiği durumlarda ruhumuz iki büklüm olur. ‘Ezik’ pozisyonda ve ‘başı eğik’ kaldığımızda hormon düzeyleri ölçülebilse, kortizol ‘tavan’ yapmış olur. Kortizol tehlikeli ve korkutucu durumlarda düzeyi arttıkça başta bellek altyapısını oluşturan hipokampus olmak üzere beyindeki nöronları öldürmeye başlar.

Selim’in boynunu eğdiren ‘adam’ın sosyal statüsü başka ortamlarda Selim’den düşüktü belki, ama simit kuyruğunda onu bastırışı ile en azından o an için (kortizol ile karşıt etkiler gösteren) testosteron düzeyi epeyce yukarı fırlamıştı ve bir süre daha oralarda kalacaktı. ‘Adam’ testosteron düzeyi düşer gibi olduğunda, bir yolunu bulup yükseltmeye alışkın gibiydi: yavaş gittiğini düşündüğü bir otomobili (hele sürücüsü kadın ise) sıkıştırmaya ya da trafikte herkes durmaktayken onun geçmeye kendisini ‘hakkı olduğu’ için testosteronunu yükseltecek fırsatlar bitmeyecekti.

Statü, ortamdaki düzen gereği son sözü söyleyene, başkalarını susturana ve sindirene veriliyorsa, o zaman ‘kortizolü yüksekler’ (boynu bükük, ezik, altta kalan, ses çıkaramayan, pısırık) daha da arka plana çekiliyor. Kendini allayıp pullayıp iyi satanlar, başkalarını sindirenler, başkasının ürününü kopya edenler ön plana geçer. Bu davranışları içimizde hiç yapmamış olanlar azınlıkta olabilir, burada kast ettiğim bu davranış tarzını sistematik olarak ve hep yapanlar.

***

Marshmallow testinin zaman içinde değişik koşullarda tekrarlanmasıyla özellikle yoksulluk, testi yapana duyulan güven duygusu ve kuşak gibi etkenlerin sonuçları etkilediği ortaya kondu. Örneğin, kendini kontrol deneyini sözlerin tutulmayabileceği algısı yaratan bir deneysel ortamda tekrarlayan bir araştırmacı (C Kidd, U Rochester) sözlerin tutulduğu ‘güvenilir’ ortamdaki süre marshmallow’u yemeden bekleyebilme süresi 12 dakikayken ortamın güvenilmezliği arttıkça bu bekleyebilme süresinin üç dakikaya indiğini göstermişti. Bu sonuçlara göre, gelecek hissini (ve umudu) yok eden bir düzende, hayatta kalma telaşı, insanca var olmanın önüne geçtiğinde, kuyruğu dik tutmak ve başkalarına zarar vermekte bir sakınca görmemek başat yaşam biçimi oluveriyor.

Peki, simit fırınında Selim’in ve diğer üç kişinin önüne geçmeyi kendine hak bilen ‘adam’ nasıl bir çocuktu? Ona bu ‘hak bilmeyi’ kim verdi? Onun poğaçasının herkesinkinden daha önemli olduğunu, sıra beklemenin ancak ‘ezik’ler için geçerli bir yaşam tarzına ait olduğunu kim öğretti? Hiç gelmeyen sıralar, tutulmayan sözler, gerçekleşmeyen vaatler çoğunluktaysa, ‘adam’ın ekolojik uyumu Selim’inkinden daha yüksek mi sayılmalıydı?

Siz de yorumunuzu yapın

Tüm Yorumları Görün

İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR