Roş Aşana Sederi ve simgesel yiyecekler

Seder, düzen anlamına gelir ve belli yiyeceklerin dualar eşliğinde belli bir sıraya göre yenmesini ifade eder.

Takvimdeki ‘Seder’lerimiz özellikle Pesah (Hamursuz Bayramı), Şabat, Tu Bişvat ve Roş Aşana (Yeni Yıl) dönemlerinde gerçekleşir.

Seder adımlarını, önden bunların üzerine bilgilenerek, arkalarındaki anlamları ile, mümkün olduğunca masa etrafındakilerin interaktif katılımı ile takip ederek masamızı bir sunağa dönüştürebilir, inanç, dua ve yemek yeme yoluyla ortak bir deneyim ve farkındalık deneyimlemeye çalışırız.

Geleneksel olarak bazen isimlerinden, bazen şekillerinden yola çıkarak yiyeceklere gelecek yıl için sembolik anlamlar yükleyerek, Roş Aşana’da yeni yıl için dileklerimizi ifade etmeye çalışırız.

Bu geleneğin çıkış yeri Talmud Orayot 12a ve Keritot 6a’da belirtildiği gibi, Abaye’nin, ‘simana milta/ işaretler önemlidir’ prensibidir. Buna göre bayram sofrasında simgesel anlamları olan belirli yiyeceklerin yenilmesi, gelecek sene için iyi birer alamettir. Tora ve Kabala bilgelerimize göre, vücudun diğer tarafları nasıl başı-roş’u takip ederse, senenin diğer günleri de senenin ‘baş’ını, Roş Aşana’yı takip eder. O yüzden yeni sene için dilek, beklenti, kararlarımızı hem yediklerimiz hem söylediklerimiz hem de yaptıklarımızla ifade ederiz. Lezzetli yiyecekleri yemenin yanında yeni yılda dileklerimizi gerçekleştirme yolunda bizi ve ilişkilerimizi ileriye götürecek yeni adımlar atmaya niyet eder, Roş Aşana Sederi’ni beş duyumuzu da kapsayan interaktif bir deneyime dönüştürmeye çalışırız.

Hem Kutsal Topraklarda hem de Diaspora’da, bayramın iki gecesi gerçekleşen küçük törende, toplumlar arasında farklılıklar görülse de İstanbul’daki geleneğe göre tören, aşağıdaki gibidir:

Bayram mumları

11 Eylül Cuma akşamüstü, güneş batmadan önce, Şabat ve Roş Aşana Bayramı şerefine mumlar yakılır: “Baruh Ata Ad.Elo-enu Meleh Aolam Aşer Kideşanu Bemitsvotav Vetsivanu leadlik Ner Şel Şabat ve Yom Tov /Bizleri Mitsvaları ile Kutsayan ve bizlere Şabat ve Yom Tov Mumlarını Yakma Mitsvasını Veren Evren’in Efendisi Sen Tanrı’mız Mübareksin.”

Kiduş

Bayramın her iki gecesinde; bu yıl 11 Eylül Cuma akşamı ve 12 Eylül Cumartesi akşamı, sinagogdan eve gelindiğinde şarap eşliğinde Kiduş yapılır.

11 Eylül Cuma akşamı Şabat olduğu için Kiduş Yom aşişi ile başlar:

“Yom aşişi: Vayhulu aşamayim veaarets vehol tsevaam: vayhal Elo-im bayom aşevii, melahto aşer asa, vayişbot bayom aşevii, mikol melahto aşer asa: vayvareh Elo-im et yom aşevii, vaykadeş oto, ki vo şavat mikol melahto aşer bara Elo-im laasot.

Savri Maranan! Lehayim!

Baruh Ata Ad.Elo-enu Meleh Aolam Bore Peri Agefen.(Amen)

Baruh Ata Ad.Elo-enu Meleh Aolam, Aşer Bahar Banu Mikol Am,Veromemanu Mikol Laşon, Vekideşanu Bemitsvotav. Vatiten Lanu, Ad.Elo-enu,Beaava,Et Yom Azikaron Aze, Et Yom Tov Mikra Kodeş Aze,Yom Terua, Mikra Kodeş,Zeher Litsiyat Mitsrayim, Udvareha,Malkenu,Emet Vekayam Laad.

Baruh Ata Ad.Meleh Al Kol Aarets Mekadeş Yisrael Veyom Azikaron. (Amen)”

Şeeheyanu: Her iki gece de Kiduş’ta ‘Şeeheyanu’ berahası (şükür duası) söylenir. “Baruh Ata Ad.Elo-enu Meleh Aolam, Şeeheyanu Vekiyemanu Veigianu Lazeman Aze.(Amen)/ Kutsalsın Sen Ad. Tanrı’mız, Evren’in Kralı, Bizi Yaşatan, Ayakta Tutan ve Bu Günlere Eriştiren.”

* Roş Aşana’nın ikinci akşamı Şeeheyanu Berahasını söylerken masaya nar getirmek adettir. İkinci akşam Şeeheyanu berahasının okunması için o sezonda henüz yenilmemiş bir meyvenin bulundurulması ve Şeeheyanu berahasını söylerken o meyvenin akılda tutulması iyi olur. Yeni meyve bulunamıyorsa yeni bir kıyafet, yeni bir gömlek, takım elbise vb. üzerine de söylenebilir. Onlar da yoksa yine de Şeeheyanu berahası söylenir.

12 Eylül Cumartesi akşamı Kiduş, “Savri Maranan! Lehayim!” ile başlar.

Netilat yadayim

Kiduş’tan sonra Netilat Yadayim ritüeline uygun şekilde eller yıkanır.

Bu pasuğu söylemeyi adet edinmiş kişiler, Netilat Yadayim* berahasından önce bu pasuğu söyler:

“Seu Yedehem Kodeş Uvarehu Et Ad.

*Baruh Ata Ad. Elo-enu Meleh Aolam Aşer Kideşanu Bemitsvotav,Vetsivanu Al Netilat Yadayim./ Ellerinizi Kutsal’a (Tanrı’ya) Doğru Yükseltin ve Tanrı’yı Kutsayın:

Kutsalsın Sen Ad. Tanrı’mız, Evren’in Kralı, Bizleri Mitsvalarıyla Kutsayan ve Bize Ellerimizi Yıkama Mitsvasını Veren.”

Amotsi

Roş Aşana için halla, geleneksel olarak yuvarlak yapılır. Yuvarlak şekil, yorumlara göre Tanrı’nın sonsuzluğunu, Tanrı’yı Kralımız olarak taçlandırmamızı, yaşam döngüsünü ve kesintisiz mutluluk ve bereketi, simgeler. İki bütün ekmek üzerine beraha söylenir. Amotsi berahasını söylemeden şu cümleyi okumak adettir:

“Ene Kol Eleha Yesaberu,Veata Noten laem Et Ohlam Beito

Poteah El Yadeha, Umasbia Lehol Hay Ratson

Baruh Mekadeş Yisrael Veyom Azikaron/Herkes Umutla Gözlerini Sana Doğru Çevirir ve Sen Onlara Gıdalarını Zamanında Verirsin. Elini Açıp Tüm Canlıları İsteklerine göre doyurasın. Kutsaldır İsrailoğullarını ve Anımsama Günü’nü Kutsayan.”

Ekmek Türk Sefarad Toplumunda şekere veya bala batırılır. Bunun amacı, yeni yılın şeker ve bal gibi tatlı geçmesini dilemektir.

“Baruh Ata Ad. Elo-enu Meleh Aolam Amotsi Lehem Min Aarets/ Kutsalsın Sen Ad. Tanrı’mız, Evren’in Kralı, Topraktan Ekmek Çıkaran.”

Simgesel yiyecekler

Sofradaki her simgesel yiyecek, onunla ilgili ‘Yei Ratson’ duası söylendikten sonra yenir. Sofrada bu yiyeceklerden herhangi biri (ya da hiçbiri) yoksa bile bütün Yei Ratson’lar okunur. Yei Ratson, “Sen’in isteğin şöyle olsun ki…” anlamını taşır ve ardından yenilen yiyecekle bağlantılı olarak yeni başlayan sene için dileklerimizi yansıtan cümle okunur.

Elma tatlısı: Ekmek yendikten sonra bir parça elma bala batırılır veya elma tatlısı alınarak ilk Yei Ratson okunur:

“Yei Ratson Milefaneha Ad. Elo-enu Veloe Avotenu, Şetithadeş Alenu Şana Tova Umtuka, Mereşit Aşana Vead Aharit Aşana/ Ad. Tanrı’mız ve Atalarımızın Tanrı’sı, Yeni Yılın Başından Sonuna Kadar İyi ve Tatlı Bir Yıl Olması Sen’in İsteğin Olsun.”

Ardından elma tatlısı yenilir. Bu şekilde, başından sonuna kadar iyilikler ve tatlılıklarla dolu olacak yeni bir seneye başlamamız ve hayatımızdaki tatlı nimetlerin kıymetini bilme ve bunlar için şükretme dileğimizi ifade eder.

Pırasa: İbranicede pırasa, ‘karti’dir. Bu kelime, düşmanların içlerinde var olan kötülük için söylenen ‘şeyikaretu- (içlerindeki kötülükler) yok olsunlar’ ile benzeşir. Aynı şekilde günahlarımızın da yok olması isteğini dile getirir. Bunu iyi arkadaşlar ve birbirine destek olan iyi bir toplumla kutsanmayı ve daha iyi bir yaşam biçimini dilememiz olarak düşünebiliriz. İlgili Yei Ratson okunur:

“Yei Ratson Milefaneha Ad. Elo-enu Veloe Avotenu, Şeyikaretu Oyeveha Vesoneeha Vehol Mevakşe Raatenu. Tarum Yadeha Al Tsareha Vehol Oyeveha Yikaretu / Ad. Tanrı’mız ve Atalarımızın Tanrı’sı, Tüm Düşmanların, Senden Nefret Edenlerin ve Bizim Kötülüğümüzü İsteyenlerin- İçindeki Kötülüğün- Yok Olması Sen’in İsteğin Olsun. Kolunu Kaldırıp, Sana Karşı Gelenlerin-İçindeki Kötülüğü- Yok Et.”

Ardından pırasa ağırlıklı yemekten bir lokma yenilir.

Pazı: İbranice pazı, ‘salka’dır. Bu kelime, yine düşmanlar için söylenen ‘şeyistaleku-uzaklaşsınlar’ ile aynı kökten gelir. Aynı şekilde günahların da bizden uzaklaşması dileğini ifade eder. İlgili Yei Ratson okunur:

“Yei Ratson Milefaneha Ad.Elo-enu Veloe Avotenu Şeyistaleku Oyeveha Vesoneeha Vehol Mevakşe Raatenu. Suru Mimeni Kol Poale Aven Ki Şama Ad. Kol Bihyi, Suru Suru Tseu Mişam Tame Al Tigau Tseu Mitoha İbaru Nosee Kele Ad / Ad. Tanrı’mız ve Atalarımızın Tanrı’sı, Tüm Düşmanların, Senden Nefret Edenlerin ve Bizim Kötülüğümüzü İsteyenlerin Uzaklaşmaları Sen’in İsteğin Olsun. Kötülük Yapanlar, Benden Uzaklaşsın! Çünkü Ad. Ağlayışımı Duydu. Çekilin! Çekilin! Oradan Ayrılın! Ritüel Olarak Temiz Olmayan Nesnelere Dokunmayın! Oradan Çıkıp Temizlenin, (Siz) Ad.’ın Eşyalarını Taşıyanlar.”

Ardından pazı ağırlıklı yemekten bir lokma yenilir.

Hurma: İbranicede hurma, ‘tamar’dır. Bu kelime, düşmanların içindeki kötülükler için söylenen, ‘şeyitamu- (içlerindeki kötülükler) sona ersinler’ ile benzeşir. Bunu, barış dolu sakin ve huzurlu bir yıl olması veya içimizdeki yetser ara-kötü dürtünün gücünün etkisiz olması dileği olarak da ifade edebiliriz.

 İlgili Yei Ratson okunur:

“Yei Ratson Milefaneha Ad. Elo-enu Veloe Avotenu, Şeyitamu Oyeveha Vesoneeha Vehol Mevakşe Raatenu. Yitamu Hataim Min Aarets Urşaim Od Enam Barehi Nafşi Et Ad. Uvhasdeha Tatsmit Oyevay Veaavadta Kol Tsorere Nafşi Ki Ani Avdeha / Ad. Tanrı’mız ve Atalarımızın Tanrı’sı, Tüm Düşmanların, Senden Nefret Edenlerin ve Bizim Kötülüğümüzü İsteyenlerin-İçlerindeki Kötülüğün- Tükenmiş Olması Sen’in İsteğin Olsun. Günah ve Kötülük Yeryüzünden Silinsin. Ruhum, Ad.’ı Kutsa. Tanrı’yı Övün. Ve Tanrı’m Sonsuz İyiliğinle, Düşmanlarımı ve Ruhuma Eziyet Edenlerin -İçindeki Kötülüğü- Yok Et. Çünkü ben, Kulunum.”

Ve birer hurma yenilir.

Kabak: İbranicede kabak, ‘kara’dır. Bu kelime, hem hakkımızda verilmiş olabilecek olumsuz kararlar için söylediğimiz ‘şetikra-yırtılsın’ sözcüğünü çağrıştırır, hem de hak ettiğimiz iyilikler için söylediğimiz ‘veyikareu-okunsunlar’ ile aynı kökten gelir.

Bu iyilikleri Tanrı’nın bize verdiği nimetler olarak düşünürsek, bu sembol bize, her an bize ve sevdiklerimize bahşedilen değerlerin farkında olmamızı ve bunları takdir etmemizi hatırlatır.  

İlgili Yei Ratson okunur:

“Yei Ratson Milefaneha Ad. Elo-enu Veloe Avotenu, Şetikra Roa Gezar Dinenu, Veyikareu Lefaneha Zahiyotenu / Ad. Tanrı’mız ve Atalarımızın Tanrı’sı, Bizimle İlgili Olumsuz Kararların Yırtılması ve Sen’in Önünde Sadece Sevaplarımızın Okunması, Sen’in İsteğin Olsun.”

Ardından kabak ağırlıklı bir yiyecek yenir.

Balık (bazıları börülce yer): Balık, bereketi ve çoğalmayı simgeler. Bazı ailelerde, İbranicesi ‘rubya’ olup, ‘rav-çok’ kelimesini çağrıştıran börülce yeme adeti vardır.

Bu simge ile hem manevi açıdan gelişme ve ilerleme arzumuzu dile getiriyor, hem de erdemlerimizin artmasını ve bolluk bereketle kutsanmamızı diliyoruz. Aynı zamanda bu sembol, bizden daha az şanslı olanları hatırlama fırsatı da veriyor. Yeni yılın herkes için refah ve bolluk dolu olmasını dilemenin yanında, elimizdekileri başkalarıyla rahatça paylaşabileceğimiz bir yıl olmasını da diliyoruz.

İlgili Yei Ratson okunur:

“Yei Ratson Milefaneha Ad. Elo-enu Veloe Avotenu, Şeyirbu Zahiyotenu / Ad. Tanrı’mız ve Atalarımızın Tanrı’sı, İyi Davranışlarımızın Balıklar (börülce) Gibi Çoğalması, Sen’in İsteğin Olsun.”

Ardından bir parça balık ve/veya börülce yenir.

Kuzu başı, yoksa balık başı: İbranicede baş, ‘roş’tur. Bunun amacı, daima baş olmamız ve kuyruk olmamamız için dilekte bulunmaktır.

Bu yei ratson, direkt Tora’dan gelen pasuğa gönderme yapar: “Tanrı seni baş konumuna getirecek - ve kuyruk değil” (Devarim 28:13).

Bunun için yapmamız gereken de şöyle belirtiliyor: “Tanrı’n Aşem’in emirlerini gözet ve O’nun yollarında yürü” (Devarim 28:9).

İlgili Yei Ratson okunur:

“Yei Ratson Milefaneha Ad. Elo-enu Veloe Avotenu, Şeniye Leroş Velo Lezanav/Ad. Tanrı’mız ve Atalarımızın Tanrı’sı, Daima Baş Olmamız ve Kuyruk Olmamamız Sen’in İsteğin Olsun.”

Ardından baş kısmından bir parça yenilir.

Bayram sofrasında başın, evin reisine servis edilmesine özen göstermek de adettendir. Bu adet, aile reisinin yaşamının uzaması ve ailenin köle değil, hür olmasını dilemek anlamındadır.

Bu sembol, kendi hayatımızdan başlayarak liderlik etme ve olumlu adımlar atma arzumuzu ifade eder.

İkinci gece; ek olarak Pri Hadaş-Yeni meyve Nar

İkinci gece de Şeeheyanu berahasını söyleyebilmek için, sofrada o zamana kadar yenmemiş olan yeni bir meyve bulundurulur. Bazıları için bu meyvenin nar olması adettir. İkinci gece Kiduş’ta Şeeheyanu berahası söylenirken akılda bu yeni meyve bulundurulur.

İsrail'de Roş Aşana döneminde olgunlaşan narın içinde birçok tatlı tane bulunur.

Aslında bir midraşa göre narın içinde 613 mitsvayı simgeleyen 613 nar tanesi bulunur. Bu sayı tamamen doğru olsa da olmasa da nar taneleri mitsvaları ve iyi hareketleri sembolize eder. Bu dileğimizle, yeni yılda başkalarına iyilik yapmanın mutluluğunu yaşama arzumuzu ifade ediyoruz.

Nar yemeden ilgili Yei Ratson okunur:

“Yei Ratson Milefaneha Ad. Elo-enu Veloe Avotenu, Şeyirbu Zahiyotenu Karimon/ Ad. Tanrı’mız ve Atalarımızın Tanrı’sı, Sevaplarımızın Narın taneleri gibi çoğalması Sen’in İsteğin Olsun.”

Ardından nar yenir.

Seder bittikten sonra zengin et çeşitleriyle bezenmiş bayram yemeğine başlanır.

Roş Aşana Felsefesi, Roş Aşana ve Yeni Başlangıçlar, Şofarın sembolizmi, Roş Aşana Yemek Tarifleri, Roş Aşana Videoları: https://www.sevivon.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=18&Itemid=104

Önemli Not: Yazıda özet olarak verilmiş olan bilgiler, okuyucuya bu konular hakkında fikir vermek amacıyla Gözlem Yayıncılık’tan Roş Aşana ve Devarim kitaplarından ve www.chabad.org, www.aish.com, https://blog.judaicawebstore.com/, https://ritualwell.org/, https://www.rabbibarbara.com/, https://faithcounts.com/, https://theicenter.org/https://unpacked.media, www.hartman.org.il sitelerinden derlenerek hazırlanmıştır.

Toplumların farklı gelenekleri ve uygulamaları olabildiğinden, özel günler ve uygulamalar hakkında en doğru ve detaylı bilgiler için, Toplumların kendi Rabi’lerine başvurması gerekir.

Yazı, konu hakkında bulunabilecek sayısız değerli yorumdan sadece sınırlı bir bölümü içermektedir.

*Katkıları için Rav İzak Peres’e teşekkür ederiz.