Yapay zeka çağında Yahudi çalışmaları: Ekranın ötesinde

Ceki HAZAN Kültür
18 Kasım 2026 Çarşamba

Üç dört ayda bir bu sayfalarda Yahudi çalışmaları ve dijital projelerimdeki gelişmeleri paylaşmaya çalışıyorum. Ağustos ayında yayımlanan son yazımda hazırladığım dijital kaynaklardan ve yapay zeka araçlarıyla yaptığım denemelerden söz etmiştim. O günden bu yana hem siteler üzerinde çalışmaya devam ettim hem de akademik hayatımda yeni bir döneme başladım.

Bu ay, yeni başlamakta olduğum doktora çalışmamı, İsveç’teki Paideia Enstitüsü ile Avrupa genelindeki çalışmalarımı ve dijital platformlardaki gelişmeleri paylaşmak istiyorum. Bir de babam Alberto Hazan ile katıldığımız çevrimiçi Ladino buluşmasından söz edeceğim.

Lund’dan Amsterdam’a

Haziran ayında Lund Üniversitesi’nde Yahudi Çalışmaları alanındaki yüksek lisansımı tamamladım. Tezimde İzmir Yahudi toplumuna ve kentte Yahudi kültür mirasının nasıl oluşturulup korunduğuna baktım. Tarihi sinagogların miras çalışmalarında neden öne çıktığını, buna karşılık eski bir Yahudi okulunun neden daha az görünür olduğunu anlamaya çalıştım. Şimdi tezimi görseller de ekleyerek Rıfat Bali’nin katkılarıyla kış döneminde Libra Kitap’tan İngilizce bir kitap olarak yayımlamaya hazırlanıyorum.

Bu ay Amsterdam Üniversitesi tarih bölümünde doktoraya başladım. Araştırmamda Türkiye Hahambaşılığı’nın Cumhuriyet dönemindeki tarihini inceleyeceğim. Bir yandan kurumun devlet karşısındaki temsil görevine, diğer yandan cemaatin dini yaşamındaki rolüne bakacağım. Özellikle evlilik, boşanma, defin ve kaşerut gibi konularda Bet Din’in, yani hahamlar mahkemesinin nasıl çalıştığını anlamak istiyorum. Hahambaşılığının toplumsal ve siyasi kriz dönemlerinde nasıl hareket ettiği de araştırmamın soruları arasında. Böylece kurumun kamuoyuna yansıyan tarihiyle cemaat içindeki gündelik işleyişini birlikte ele almayı planlıyorum.

Türkiye ve İsrail’deki arşivleri, Şalom’u ve ulaşabileceğim cemaat belgelerini inceleyeceğim. Sözlü tarih çalışması kapsamında da bu tarihi araştırmış ya da kurumlarda çalışmış kişilerle görüşmeyi düşünüyorum. Belgelerle kişisel anlatıları bir arada okumak, farklı dönemlere daha yakından bakmamı sağlayacak. Bu ay başında İstanbul’a giderek Hahambaşılığını, Şalom Gazetesi’ni ve 500. Yıl Vakfı Türk Musevileri Müzesi’ni ziyaret ettim. Arşivler ve mevcut kaynaklar hakkında yaptığım ilk görüşmeler düşündüğümden de verimli geçti. Arşiv çalışmaları için İstanbul’a tekrar geleceğim. İlerleyen aşamalarda karşıma çıkacak belgeleri ve soruları da sizlerle paylaşmak isterim.

Profesyonel çalışmalarımı ise Stockholm’deki Paideia Enstitüsü ve Avrupa’nın farklı yerlerindeki kurumlarla sürdürüyorum. Dijital araçlar bu konuda bana esneklik sağlıyor: Doktoram için Amsterdam’da sürekli bulunmam gerekmiyor. İzmir’de yaşarken farklı şehirlerdeki kurumlarla çalışabiliyorum.

MEF öğrencileriyle dijital çalışmalar üzerine

Geçtiğimiz günlerde MEF Üniversitesi’nde Dr. Özgür Kaymak’ın ‘Azınlıklar Sosyolojisine Giriş’ dersine çevrimiçi olarak konuk oldum. Yahudi çalışmalarındaki gelişmeleri izmirjcc.org, j101.net ve avierto.net üzerinden anlattım.

Bu siteler farklı ihtiyaçlardan doğdu. İzmir JCC’de İzmir’in Yahudi yaşamına ve kültür mirasına odaklanıyorum. Avierto’da Türkçe kaynakları bir araya getiriyorum. J101’de ise daha geniş bir coğrafyadaki Yahudi kurumlarına ve eğitim kaynaklarına bakıyorum.

Üçünde de aynı soruyla karşılaşıyorum: İnternete koyduğumuz bilgiyi insanların bulması ve kullanması için ne yapmak gerekiyor?

İzmir JCC: Kütüphaneden haritaya

İzmir JCC sitesindeki Hahamhane Kütüphanesi Arşivi sayfasında koleksiyonun hikayesi, kitaplara ilişkin bilgiler ve kataloglar yer alıyor. Yaklaşık iki bin ciltlik koleksiyonda dinî eserler, dua kitapları, Ladino yayınlar ve cemaat belgeleri bulunuyor. Kitapların bazılarındaki el yazısı notlar ve ithaflar da önceki okurlara dair izler taşıyor.

Araştırmacılar sayfadaki bağlantı üzerinden ziyaret talebinde de bulunabiliyor.

info.izmirjcc.org çevresinde atlas, hafıza, Ladino ve kaynaklar gibi birbirine bağlı siteler üzerinde de çalışıyorum. Bunları yaparken ‘vibe coding’ diye anılan, yapay zekaya ne yapmak istediğimizi anlatarak kod yazma ve site geliştirme yönteminden yararlanıyorum. Bir harita, bir kaynak listesi ya da bir anlatı için farklı biçimler deneyebiliyorum. Avierto.net’i önümüzdeki dönemde Türkiye Yahudileri etrafında yeniden düzenlemek istiyorum. Tarih, gelenekler, diller ve günlük yaşamla ilgili Türkçe kaynakları bir araya getirmek üzerinde çalışacağım.

 

J101.net ve yapay zeka

J101.net’te Yahudi çalışmaları, eğitim, kurumlar ve kaynaklara ilişkin içerikler arttıkça yeni bağlantılar eklemek tek başına yeterli olmuyor. Bir kaydın ne anlattığı, kimlere yarayacağı ve güncel olup olmadığı da önem kazanıyor.

Paideia Enstitüsü ile Avrupa’daki Yahudi eğitim yaşamına ilişkin bir veri tabanı üzerinde çalışma hazırlığındayız. Amaçlardan biri, kurumlar ve çalışmalarıyla ilgili bilgiye ulaşmayı kolaylaştırmak. Bu proje geliştikçe deneyimlerimi ayrıca paylaşacağım.

J101 için beni meşgul eden soru şu: Kitaplar, makaleler ve dijital kaynaklar yapay zeka araçlarıyla birlikte kullanıldığında ne oluyor? Diyelim ki bir eğitimci Avrupa’daki Yahudi eğitim kurumlarını ya da geçmiş bir döneme ait öğrenme kaynaklarını arıyor. Bir yapay zeka aracı ilgili kayıtları bulmasına ve seçenekleri düzenlemesine yardımcı olmasının ötesinde neler yapabilir?

Cevabın hangi kayıtlara dayandığını görebilmek ve bilgilerin güncelliğini kontrol etmek gerekiyor. Bir kurumun sitesi değişmiş veya bir program sona ermiş olabilir. Kaynağa dönemediğimizde akıcı bir cevap bizi yanıltabilir.

Sunum, metin ve site hazırlamak çok kolaylaştı. Video ve podcast üretimi de öyle. Bir zamanlar tek tek elle yaptığımız birçok iş giderek otomatikleşiyor. Gemini, Claude ve ChatGPT tarafında neredeyse her gün yeni bir duyuru görüyoruz. GPU, işlemci ve bellek gibi donanımlardaki gelişmeleri de ekleyince bir yıl sonra nerede olacağımızı tahmin etmek daha da zorlaşıyor.

Ama dönüp kendime başka bir soru soruyorum: Bütün bunları kimin için yapıyoruz? Bir siteyi hızlıca hazırlamak, içindeki bilginin birinin işine yaradığı anlamına gelmiyor. Benim için asıl mesele, bu araçların insanları buluşturacak ve farklı kuşakların birbirinden öğrenmesini sağlayacak çalışmalara nasıl katkıda bulunabileceği. Hız baş döndürücü; insanın insana dokunması ise bana giderek daha kıymetli geliyor.

Paideia ile öğrenme toplulukları

Paideia Enstitüsü ile Avrupa’da Yahudi metinlerini birlikte okuyan ve tartışan fiziki öğrenme topluluklarına yönelik bir çalışma yürütüyorum. Toplulukların yararlanabileceği dijital altyapı da çalışma alanlarımdan biri.

Havruta, iki kişinin bir metni birlikte okumasına ve sorularını birbirleriyle tartışmasına dayanan bir öğrenme biçimi. Aynı cümleyi okuyan iki kişi farklı ayrıntılara dikkat edebiliyor. Biri bir kelimeye takılırken diğeri metnin bağlamıyla ilgili bir soru sorabiliyor. Konuşma ilerledikçe ilk okumada gözden kaçan yerler görünür hale geliyor.

Stockholm’de Paideia’da eğitim alırken Yahudi metinlerini başkalarıyla birlikte çalışma imkanı bulmuştum. Şimdi bu öğrenme topluluklarına yönelik dijital çalışmaların içinde yer alıyorum. Gelişmeleri ilerleyen dönemde paylaşacağım.

Enkontros de Alhad’da babamla birlikte

8 Kasım Pazar günü babam Alberto Hazan ile birlikte American Ladino League aracılığıyla Enkontros de Alhad’a konuk olduk. Ladino’da ‘Pazar Buluşmaları’ anlamına gelen bu çevrimiçi buluşmalar her pazar düzenleniyor. Hannah Pressman’ın ev sahipliğindeki buluşmanın başlığı “Dos ijos de Izmir i sus dedikasiones al Ladino i a la komunita djudia” idi: İzmir’in iki evladı ve Ladino ile Yahudi toplumuna yönelik çalışmaları.

Ağustos yazımda söz ettiğim bu çevrimiçi Ladino buluşmasının duyurusunda Seattle’dan Buenos Aires’e, Londra’dan İstanbul’a kadar farklı şehirlerin saatleri yan yana yazılmıştı.

Benim kuşağımdaki pek çok kişi gibi Ladino konuşarak büyümedim. Ama ailemin önceki kuşaklarının konuşmalarında dili duydum. Şimdi Ladino üzerine çalışırken bu dili yeniden öğreniyorum. Farklı kuşakların birlikte öğrenmesi benim için önemli. Dili evde öğrenenlerle sonradan öğrenmeye çalışanlar, aynı kelimelere farklı deneyimlerle yaklaşıyor.

Buluşmaya hazırlanırken insan ile makinenin nasıl birlikte çalışabildiğini de gördüm. Babam anlatacaklarını Ladino olarak sayfalarca el yazısıyla hazırladı. Sayfaların fotoğraflarını çekip ChatGPT’den metni yazıya dökmesini, ardından Türkçeye ve İngilizceye çevirmesini istedim. Birkaç turda hataları düzelttik. ChatGPT bu düzeltmeleri dikkate aldıkça çeviri de çok daha iyi hâle geldi.

Üstelik iş çeviriyle bitmiyor. Bilgisayara aktarılmış bu metinden bir sunum veya eğitim materyali hazırlamak, yeni bir hikaye yazmak da kolaylaşıyor. Aynı malzemeyi farklı yaşlardaki okurlara ya da bir sınıftaki öğrencilere uygun biçimde sunmak mümkün hâle geliyor. Bütün bunların başlangıcında babamın bildiği dil ve anlatmak istedikleri var. Araçlar ise bu malzemeyi farklı biçimlerde kullanmamızı kolaylaştırıyor.

İzmir’deki Hahamhane Kütüphanesi üzerine de daha önce bu buluşmalardan biri yapılmıştı. Dina Eliezer ile Rachel Amado Bortnick’in 2025’teki konuşmasının kaydına izmirjcc.org’daki kütüphane sayfasından ulaşılabiliyor. Bir pazar günü yapılan sohbetin daha sonra araştırma yapanlar tarafından bulunabilmesi, dijital arşivlerin sevdiğim yanlarından biri.

7 Aralık’ta yapay zeka ve Yahudi çalışmaları

Avrupa Yahudi Çalışmaları Derneği’nin (European Association for Jewish Studies) 7 Aralık’ta düzenleyeceği çevrimiçi çalıştay da bu yazıda söz ettiğim sorulara ayrılıyor. University College London’dan (UCL) Lily Kahn, Jennifer A. Rode ve Masha Zemtsov’un düzenlediği etkinliğin başlığı ‘Artificial Intelligence and Jewish Studies’, yani ‘Yapay Zeka ve Yahudi Çalışmaları’. Çalıştayda eğitim, araştırma ve antisemitizm ele alınacak.

Duyuruda, öğrencilerin yapay zekayı eleştirel biçimde kullanması ve eğitim materyallerinin hazırlanması gibi konuların yanı sıra araştırmacıların tarih, dil ve edebiyat çalışmalarında bu araçlardan nasıl yararlandığı da yer alıyor. Yapay zekanın yanlış bilgiyi ve antisemitizmi nasıl yayabildiği veya bunların incelenmesinde nasıl kullanılabileceği de tartışma başlıkları arasında.

Bu tartışma gündelik çalışmalarımda karşılaştığım sorularla doğrudan ilgili. Bir metni çevirmek veya arşivde arama yapmak kolaylaşabilir. Yine de hangi soruyu sorduğumuz ve sonucu nasıl kontrol ettiğimiz önemli.

Siz de yorumunuzu yapın

Tüm Yorumları Görün