Bir Başkadır: Üniformasız iktidar

Berkun Oya´nın Bir Başkadır dizisi, altı yıl aradan sonra yayımlanan ikinci sezonuyla birlikte tartışmaları da beraberinde getirdi. Türkiye, belki de en iyi bildiği şeyi yaparak bir kez daha saflaştı. Beğenenler, beğenmeyenler, ilk sezonu arayanlar, hikayelerin yarım kaldığını düşünenler... Bir sanat eserini tartışmaktan çok, onun karşısında taraf olmayı tercih eden alışıldık refleksimiz yine devreye girdi. Oysa Bir Başkadır, tam da bu refleksin, insanları birbirinden ayıran ve birbirlerine karşı konumlandıran düşünme biçiminin üzerine söz söyleyen bir yapım.

Bahar AKPINAR Perspektif
18 Kasım 2026 Çarşamba

‘Bir Başkadır’ dizisinin ikinci sezonu çok başarılı buldum. Yalnızca oyunculukları, diyalogların doğallığı ya da karakterlerin inandırıcılığı nedeniyle değil. Berkun Oya'nın dört bölüm boyunca birbirinden farklı hayatları nasıl ilişkilendirdiğini, görünüşte bağımsız hikayelerin nasıl aynı toplumsal sıkışmışlığın parçalarına dönüştürmesi etkileyici. Üstelik bunu karakterlerine uzun uzun açıklamalar yaptırmadan, kimi zaman bir bakışla, bir eşya ya da gündelik bir davranışla başarıyor.

Erving Goffman'ın ‘Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu’ adlı çalışması, Oya'nın karakterlerini kurma biçimini düşünmek için iyi bir anahtar. Goffman, gündelik hayatı insanların farklı ortamlarda farklı roller üstlendiği bir sahne olarak ele alır. Oya ise bize bu karakterleri çoğunlukla toplumsal rollerini yerine getirirken değil, o rollerin gerisindeki özel hayatlarında gösteriyor. Hilmi'yi camide imamlık yaparken değil, evinde konuşurken, kendisini anlatırken, duyulmaya çalışırken görüyoruz. Muzaffer'i de görev başındaki bir başkomiser olarak değil, karısını kaybetmiş, oğluyla sorunlar yaşayan, uyuyamayan ve yardım arayan bir adam olarak tanıyoruz. Ne var ki bu özel hayatların içinde, kamusal kimliklerin izleri bütün açıklığıyla duruyor.

İlk sahne – son sahne

Dizinin ilk sahnesi bir terapi odasında, son sahnesi ise bir sorgu odasında geçiyor. İlk sahnede Başkomiser Muzaffer, Peri'nin karşısında çaresizliğini anlatırken son sahnede aynı çaresiz adam, Peri'nin gazeteci kocası Bahadır'ı sorgulamak üzere masanın başına oturuyor. İlk sahnede kendisini açmaya çalışan, yardım isteyen kişi, son sahnede başkasını konuşturma yetkisini elinde tutuyor. Bu iki oda arasında birbirinin hayatına dokunan, birbirini ezen, gözetleyen, kimi zaman da iyi niyetle birbirinin felaketine ortak olan insanlar var.

Berkun Oya'nın anlattığı, belki de içinde bulunduğumuz ya da sokakta yürürken yanından geçtiğimiz hayatlar. İçinde yaşadığımız büyük öğütücünün farklı yerlerine sıkışmış ama aynı zamanda onun çarklarını döndüren insan manzaraları. Karısına şiddet uygulamış, oğlunun hayatında korkuyla yer etmiş bir adamın pişmanlık duyabilmesi, yas tutabilmesi, yardım arayabilmesi ve bütün bu çaresizliğin içindeyken bile zorbalığına devam edebilmesi... İnsanın kendi hayatında çaresiz olması, başkalarının hayatı üzerinde kurduğu iktidarı ortadan kaldırmıyor.

Muzaffer'in karısının ölümünden sonra aldığı robot süpürge, onun evlilik anlayışını açığa çıkaran müthiş bir ayrıntı. Karısı isterken oyuncak saydığı şey, artık kendi ihtiyacını karşılayacağı için vazgeçilmez. Sigarayı yerine başka bir şey koyamadığı için bırakamayan adam, karısının yerine bir makine koyabiliyor. Yas tutuyor, pişmanlık duyuyor ama kaybettiği kadını hâlâ onun gördüğü iş üzerinden tanımlıyor. Pişmanlığı, kendisine tanıdığı hakları sorgulamasına yetmiyor. Terapi odasına da başkomiserliğini taşıyor. Sigara içmesi, perdeleri kapatması, faturayı sorgulaması birbirinden bağımsız kabalıklar değil, başkasının alanında da söz sahibi olmayı doğal karşılayan bir zihniyetin dışavurumları. Muzaffer'in üniformasını çıkarması, iktidarından soyunduğu anlamına gelmiyor. Yardım isterken bile karşısındakini denetlemeye çalışıyor. Çünkü iktidar onun için yalnızca mesleğinin sağladığı bir yetki değil, dünyayla kurduğu ilişkinin kendisi.

Muzaffer'in oğluyla yüzleşmesinde ise silah, ateşlenmeden dramaturjik işlevini yerine getiriyor. Babanın yıllarca korku ve şiddetle kurduğu iktidarın simgesi, bu kez oğlunun elinde. Ancak silahın el değiştirmesiyle başlayan güç mücadelesi, babanın kırılganlığının görülmesiyle başka bir ilişkiye dönüşüyor. Oğul, babasına iktidarını iade ederken ilk kez ona koşul koyabiliyor. Muzaffer de ilk kez bu koşulu kabul ediyor. Geçmişteki şiddeti ortadan kaldırmayan, geleceğe ilişkin hiçbir güvence vermeyen, ama iki erkeğin birbirini belki de ilk kez anlayabildiği kırılgan bir ittifak bu.

Hilmi'nin Muzaffer'den farkı, yalnızca Meryem'le kurduğu ilişkide değil, iktidarla ilişkisinde de belirginleşiyor. Karısına ihtimam gösteren, onu mutlu etmeye çalışan bu adamın da kendisine ait bir sahneye ihtiyacı var. İmamlık ona bir toplumsal rol veriyor ama o, evinden yaptığı yayınlarla bu rolün sınırlarını genişletmek, daha fazla insana ulaşmak ve görülmek istiyor. Goffman'ın benlik sunumu burada başka bir boyut kazanıyor. Hilmi, kendisini dinleyen bir topluluk karşısında varlığını ve değerini yeniden kuruyor. Ne var ki kendisine bir sahne açarken, o sahnenin iktidarın gözetimine de açık olduğunu hesaba katmıyor.

Meryem ise iç dünyasıyla başkalarına sunduğu benliği arasındaki mesafenin belki de en az olduğu karakter. Duygularını gizlemiyor, kendisini olduğundan başka göstermeye çalışmıyor. Yine de Peri'yle yakınlığını vurguladığı küçücük anda, toplumsal ilişkilerin görünmez hiyerarşisine onun da katıldığını görüyoruz. Bu, hesaplı bir yükselme çabasından çok, insanın başkalarının gözünde kendisine biraz daha değerli bir yer açma ihtiyacı. Meryem'in samimiyeti, onun da bir benlik sunumu içinde olduğu gerçeğini ortadan kaldırmıyor.

Peri'nin çelişkisi ise mesleki kimliğiyle özel hayatı arasındaki uçurumda belirginleşiyor. Başkalarının acılarını dinlemeyi, onlara alan açmayı meslek edinmiş bir kadın, kendi evinde sürekli başkalarının ihtiyaçlarına yer açmak zorunda. Annesinin bedeni üzerinden kurduğu tahakküm, kocasının ona yüklediği kaygılar, Muzaffer'in terapi odasında sınırlarını ihlal etmesi... Peri'nin hayatında herkes kendisine bir yer açıyor ama ona pek az yer kalıyor. Başkalarını dinlemek onun mesleği, dinlenmemek ise neredeyse kaderi.

Uyku

Uyku, bütün bu hikayelerin arasından geçen görünmez bir hat. Muzaffer uyuyamıyor ama başkalarının da uykularını çalıyor. Kendi kızının huzur bulduğu Hilmi'nin sesini, yaptığı ihbarla susturuyor. Hilmi'nin tutuklanması Meryem'in huzurunu bozuyor, onu gözyaşlarına boğuyor. Bahadır'ın karşı karşıya kaldığı tehlike Peri'nin kaygılarını büyütüyor. Üstelik Meryem, kocasının başına gelenlerdeki rolünden habersiz olduğu Muzaffer'e uyuyabilsin diye Peri'yi öneriyor. Hilmi ise birine uyku verebilmiş olmaktan çok, diğer kızın kendisini gerçekten dinlemiş olmasına seviniyor. Birinin uykusuna iyi gelen sözler, o sözleri söyleyen insanın hayatını karartabiliyor.

Oya'nın karakterleri, ağır bir hava kirliliğinin altında yaşayan insanları hatırlatıyor. O kesif koku hepsinin üzerine sinmiş, hayatlarını sarmış. Evlerine, ilişkilerine, düşüncelerine, birbirlerine bakışlarına kadar işlemiş. Üstelik yalnızca bu zehirli havayı solumakla kalmıyor, her nefes verişlerinde havanın kirliliğini biraz daha artırıyorlar. Muzaffer'in zorbalığından Hilmi'nin görünür olma arzusuna, Meryem'in küçücük statü hamlesinden kendilerine getirilen cheesecake'i yerken bile kusur bulan genç kızların tavrına kadar bu kirlenmenin izlerini görüyoruz. Büyük çatışmalara, açık düşmanlıklara gerek yok. Bazen bir tatlının şekeri, bazen bir sözün söyleniş biçimi, bazen de küçücük bir üstünlük gösterisi bu zehirli havanın daha da kirlenmesine yetiyor. Zehirli atmosfer, insanların yalnızca maruz kaldığı değil, gündelik davranışlarıyla durmadan yeniden ürettiği bir şeye dönüşüyor.

Bahadır'ın takside söylediklerinin kaydedildiğinden şüphelenmesi ve ardından ifadeye çağrılmasıyla gözetleme, gündelik hayatın sıradan bir parçası olarak karşımıza çıkıyor. İnsanlar birbirlerini dinliyor, sınıflandırıyor, kaydediyor, gerektiğinde ihbar ediyor. Birbirleriyle de bu pratikler üzerinden ilişkileniyorlar. Hiçbiri bu atmosferden bütünüyle sıyrılamıyor. Hepsi bir yerinden, ya paçasından ya yakasından, o öğütücü çarkların bir yerinde sıkışmış durumda. Üstelik o çarkların dönmesine de katkıda bulunuyorlar.

Berkun Oya’nın görsel ayrıntılara gösterdiği özen de bu sıkışmışlığı tamamlıyor. Boğaza kadar iliklenmiş gömlekler, bisiklet yaka kazaklar, sıkı sıkı kapatılmış bedenler... İçeride hayatlar dağılırken dışarıda tek bir düğmenin bile açılmaması sanki.

Oyunculuklara ilişkin kimi eleştirilerde, fazla doğal olmaya çalışmanın doğallığı yapaylaştırdığı görüşüne rastladım. Buna katılmıyorum. Çünkü burada oyuncuların doğallığı taklit etmekten çok, karakterlerini gerçekten giyindiklerini düşünüyorum. Konuşma ritimleri, duraksamalar, tekrarlar, bakışlar ve bedensel alışkanlıklar, gündelik hayatın gelişigüzel ayrıntıları değil, karakterlerin kendilerini başkalarına sunma biçimlerinin parçaları. Goffman'ın tarif ettiği gündelik hayat sahnesinde insanlar zaten sürekli bir benlik sunumu içindeler. Dolayısıyla ekranda gördüğümüz her tereddüdü ya da kendiliğinden görünme çabasını oyunculuğun yapaylığına bağlamak, karakterin kendi hayatında oynadığı rolü gözden kaçırmak olabilir. Muzaffer'in çaresizliğinin içinden taşan buyurganlığı, Meryem'in duygularını ele veren duraksamaları, Peri'nin profesyonel sükunetinin altında biriken huzursuzluğu, oyuncuların karakterleri ne kadar derinden kavradıklarını gösteriyor. Bu performansların başarısı, hayatı olduğu gibi kopyalamalarında değil, hayatın içindeki o küçük, çoğu zaman fark edilmeyen performansları görünür kılmalarında.

Dört bölümün sonunda hikayelerin açık kalmasını da bazıları gibi bir eksiklik olarak görmüyorum. Tam tersine, Berkun Oya’nın en başarılı dramaturjik tercihlerinden biri olduğunu düşünüyorum. Çünkü bu hikayeler daha ne kadar anlatılabilir? Hilmi'nin, Meryem'in, Muzaffer'in, Peri'nin, Bahadır'ın başına neler gelebileceğini bilmek için onları sonuna kadar izlememiz mi gerekiyor?  Oya'nın anlatıda bıraktığı boşluk, seyircinin kendi yaşantısıyla, tanıklıklarıyla ve bildikleriyle doldurabileceği bir alan açıyor. Böylece seyirciye bir parça nefes de bırakıyor. Bu tercihini önemli buluyorum. Çünkü umutlu bir son, hele bütün düğümlerin çözüldüğü mutlu bir son, beni asla tatmin etmezdi. Böyle bir sona ihtiyacım yok, ikna da olamam. Meryem'in “Hikayenin sonunu tarih yazacak” sözü tam da burada anlam kazanıyor. Berkun Oya karakterlerinin hikayelerini yarım bırakmıyor. Zira hikayeler zihnimizde tamam, tastamam. O da buna güveniyor ve daha fazla anlatmaktan vazgeçiyor.

Siz de yorumunuzu yapın

Tüm Yorumları Görün