'Bir Çeyiz Sözleşmesi'

28 Mayıs 1897, Gregoryen takviminde cuma, Rum Ortodoks takviminde çarşamba günü.

Yeniköy Panayia Mahallesi'nden Nikolas’la Sevasti Pangalos, kızları Koralia'yı Paşabahçeli bakkal Athanaios Angelidis’le evlendiriyor. Ebeveynler papazın ve muhtarın huzurunda beyanda bulunuyor ve Koralia’nın çeyizini belirten bir senet düzenleniyor. Bir evliliğin başlangıcı, eşyalarıyla birlikte kayda geçiriliyor: 70 Osmanlı lirası, 12 havlu, 12 keten masa örtüsü, üç yünlü elbise, bir ipekli elbise, bir kürk, bir ayna, bir sandık, iki lamba.

Aynı senet 129 yıl sonra, yazıldığı mahallede yeniden açılıyor; bir başka otantik belgeyle, 1837’de II. Mahmud'un fermanıyla inşa edilmiş Panayia Kilisesi’nde, şahitlerin huzurunda yüksek sesle okunuyor.

‘Bir Çeyiz Sözleşmesi’, adı Murat Daltaban’la özdeşleşmiş DOT’un değil, Elif Özge Maltepe'nin kurucusu olduğu 484 Urban Garden’ın yapımı ancak oyunun yardımcı yönetmenliğini tüm DOT prodüksiyonlarının yapımcısı, topluluğun kurucu ortağı, Murat Daltaban’ın hayat arkadaşı Özlem Daltaban’ın yapması, hareket düzenini DOT prodüksiyonlarında koreograf, eğitmen ve oyuncu olarak yer alan dansçı, akademisyen Prof. Tan Temel’in üstlenmiş olması bu interaktif oyunda, seyirciyi her dem oyunun katılımcısı olarak gören o benzersiz DOT dokunuşunu sürekli hissettiriyor.

2005’te kurulduğundan beri DOT sahne kavramını yok ederek izleyiciyi anlatının hissedenine dönüştürmüş, tiyatroyu bildik mekânlarından çıkarmakta öncülük etmiştir.

Mısır Apartmanı’nda bir odadan Bilsar Binasına, Maçka G-Mall’den Sarıyer’deki Koleksiyon Kampüsüne en beklenmedik yerlerde tiyatro yapan Murat Daltaban’ın bu güzelim metni de gerçekten yaşandığı mekânda sahnelemesinden daha doğal bir durum olamazdı. Daltaban, özgün ve mekâna özgü sahnelemesinde belgeyi, kadınların elişlerini, gündelik hayatın ritimlerini, mahallenin seslerini, Panayia Kilisesi’nin kendisini aynı anlatının içinde buluşturuyor, mekânı sadece arka plan olarak değil, anlatının asal katmanlarından biri olarak ele alıyor.

Daltaban, ayrıksı, çarpıcı, tedirgin edici DOT oyunlarını sahnelerken, kişisel olarak yaşayan en önemli yazarlarımızdan biri olarak gördüğüm Hakan Günday haricinde çoklukla yabancı yazarların DOT tarzına uygun metinlerine yönelmiştir. Bu kez, prömiyerde de belirtmiş olduğu gibi farklı tarzdaki çalışmasında çok sevdiği yerli bir metni sahneliyor.

Elif Özge Maltepe'nin çeyizdeki dantellerin zarafeti ve şiirselliğiyle işlenmiş başarılı metni, 1897’de yaşanan hikâyeyi yeniden canlandırmak yerine, düğün gecesinin bıraktığı tarihsel izden hareketle, aynı mekânla bugün yeniden karşılaşan o hafızanın nasıl yeniden kurulduğuna bakıyor, çeyizin geçmişle günümüz arasında kurduğu ilişkiyi derinleştiriyor.

Dünden bugüne bakışın düalitesini (çift yönlülüğünü) devamlı hissettirebilmek amacıyla Elif, Brecht’i kıskandıracak ustalıkla karakterlerde ufak bir kaydırma yaparak çok etkileyici bir epik yabancılaştırma efekti yaratıyor. Oyunun beş karakterini ekibin beş oyuncusuna emanet ediyor: Metin Akdülger (Damat Athanaios /Tanasis), Selin Tâli (Gelin Koralia), Gizem Güçlü (Gelinin Annesi Sevasti), Tan Temel (Gelinin Babası Nikolas /Niko) ve Pınar Yıldırım (Panayia Cemaati Papazı) bu kişilikleri sahipleniyorlar ama kesinlikle canlandırmıyorlar. Her biri anlatıcı rolü üstenerek temsil ettikleri karakterin belleğini, duygularını, düşüncelerini, çeyiz takdim töreninin günümüzdeki tanıkları olarak gördükleri seyircilere aktarıyorlar.  

Bahçede sekiz-on basamak çıkıp Arnavut kaldırımı yokuşta geçmişe 129 yıllık bir yolculuk yapan izleyiciler kilisenin giriş avlusunda bekletiliyor. Daltaban’ın yıllar önce ‘Festen’de yapmış olduğu gibi ‘Bir Çeyiz Sözleşmesi’ de dış mekânda başlıyor.

Ancak buradaki ön oyun, izleyicinin kutlamaya gelenlerle birlikte davetli olarak oyun alanına girdiği ‘Festen’dekinden çok farklı. Oyuncular, içeriden kendileri olarak çıkıp seyircilere hoş geldiniz dedikten sonra, yukarılarda, tarihi çan kulesinin altında duran Akdülger’i çağırıyorlar. Oyuncu “Benim adım bu gece Athanasios, Thanasios, Thanasis, Tanaş Damat Thanasis. Birazdan onun yerine geçeceğim. Ya da belki... O benim yerime geçecek. Ona bakacağız…” diyerek, sözleşmenin peşine düştüklerinde neleri merak ve hayal ettiklerini, nasıl Paşabahçe’de Koralia ile Tanasis’in torunu, Ayios Konstatinos ve Ayios Eleni Kilisesi’nin papazı Tanaş Bey'i bulduklarını, Tanaş’ın onlara, çeyiz sözleşmesindekileri gösterdiğini anlatan bir sohbete girişiyor.

Daltaban izleyicileri içeriye almadan önceki bu ön oyunla yazarın söz ettiğim epik yabancılaştırmasını daha da pekiştiriyor. Oyuncuların kesinlikle şive yapmaması, Metin Akdülger’den olsa olsa 9-10 yaş büyük Tan Temel’in onun kayınpederini, Selin Tâli ile yaşıt görünen Gizem Güçlü’nün onun annesini oynamaları, papaz rolünü bir kadın oyuncunun üstlenmesi böylece doğal karşılanıyor.

Mekânın hafızasında dans, müzik ve ritüel

Yeniköy Panayia Kilisesi’nin manevi kimliğine ve işleyişine saygılı bir yerleşim oluşturmak, seyirciyi de hikâyenin içine, düğünün olduğu kiliseye davet etmek amacıyla ‘Bir Çeyiz Sözleşmesi’, mabedin içinde değil, loş sarımsı bir ışığın aydınlattığı (Işık tasarımı Cem Yılmazer) geniş iç giriş holünde sahneleniyor.  

Oyuncuların her türlü zamanın dışındaki tek tip, tek renk kostümlerini de tasarlayan Deniz Göl’ün sahne tasarımında üç masa birkaç sayıda iskemle, iki lamba, aksesuar olarak da bir ikona, iki şamdan, katlanmış kumaşlar, bir ayna, kapalı bir sandık ve bir kürk bulunuyor. Düğün töreniyle çeyizin takdim seremonisi yeni başlamış gibidir…

Beş oyuncu için karakterlerini derinlemesine tanımak ve tanıtmak, bunu yaparken onlara dışarıdan, belirli bir mesafeden bakmaya mecbur kalmak son derece zorlayıcı bir durum. Murat Daltaban’ın kusursuz oyuncu yönetimi ve müthiş başarılı oyuncuların benzersiz çabalarıyla, bu zorun altından büyük kolaylıkla kalkılıyor…

Anlatının bir düğün töreni olduğu bilinciyle Daltaban, oyunda şarkı ve danslara önemli yer veriyor. Burada devreye giren Tan Temel, otantik bir belgenin, otantik mekânında takdim edildiği anlatının koreografisini Osmanlı Rumlarının otantik halk danslarını esas alarak düzenliyor. Karakterlerimiz İstanbul Rumlarıdır ve koreografi İstanbul ve Ege’nin akıcı, kıvrak hem kadın hem erkeklerin karşılıklı oynadığı Hasapiko, Zeybekiko, Sirto (‘Zorba the Greek’ filmiyle moda olan Sirtaki ile karıştırmayalım) ve mendil danslarından esinleniyor. Trakya'nın 9/8'lik aksak ritimlerinden, Balkan ezgilerinden, karşılama figürlerinden esintiler de var. Arada, önde papaz, arkada ellerinde yanan mumları, kafalarında taçlarıyla gelinle damadın uzun uzun yürüdüğü evlenme ritüeli de yer alıyor. 

Oyuncular dansları profesyonel bir halk dansları topluluğunu aratmayacak düzeyde büyük başarıyla icra ediyor; dans ederken de Rum kültürünün anonim halk şarkılarını söylüyorlar. Bu şarkılarda Pınar Yıldırım’ın yol göstericilik yaptığı o emsalsiz sesi, tüm ekibi peşine katıyor, hiç aksamayan, hiç detone olmayan dört dörtlük bir koro oluşturuyor. Lisa’nın hafızayı taşıyan önemli bir unsur olduğu bilinciyle, Rumca şarkıların doğru telaffuzu ve müzikal dokusu titizlikle oluşturuluyor. Sadece şarkılar değil insan sesleri de monologları, diyalogları, lirik bir ansambla dönüşen toplu konuşmalarıyla anlatıya etkileyici bir müzikal fon oluşturuyorlar.

Tan Temel, sadece koreografiyi değil, durmaksızın yer değiştiren, oturup kalkan hem birbiriyle hem seyirciyle iletişimde olan ekibin hareket düzenini de bir orkestra şefi gibi yönetiyor. Arka planda konuşan iki erkek sesinin oluşturduğu müzikal fon eşliğinde Gizem Güçlü’nün üç peçeteyi katlama sahnesi inanılmaz etkileyici. Böylesine sıradan bir işlemin çarpıcı bir koreografik gösteriye dönüştürülmesi müthiş heyecan verici.

‘Bir Çeyiz Sözleşmesi’, sezonun en ilgi çekici işlerinden biri olmaya aday.

Festivalin ardından matine-suare olarak Yeniköy Panayia Kilisesi’nde sahneleniyor. En yakın gösterim tarihleri 12 Kasım 20.30’da,13 Kasım 18.00 ve 21.00’de; 1 ve 2 Aralık 20.30’da, 2 ve 4 Aralık 18.00 ve 21.00’de. Mutlaka izleyin...