İnternet, sosyal medya, özel yayın platformları derken, algoritmaların da desteğiyle, daha önce olmadığı kadar seçici maruz kalma çağında yaşıyoruz.
‘Broadcasting’ ifadesi çoğumuz için tanıdık olsa gerek. İngilizcedeki bu ifade, kitle iletişim araçlarının kitlelere ulaşmayı hedef alan yayıncılık politikasının genel çerçevesine işaret ediyor. Türkçeye ‘genel yayıncılık’ olarak çevirebiliriz. Hani evinde televizyon olan neredeyse herkesin Dallas izlediği, pazar akşamları Bizimkiler’i kaçırmadığı yılların yayıncılık anlayışı. Bir de kavramsal olarak daha az bilinen ama yaşadığımız dönemi tanımlamaya daha yakın olan ‘narrowcasting’ var. Türkçeye dar yayıncılık, tematik yayıncılık biçimlerinde çevrilebilir.
Genel yayıncılıkta medya mesajları, görece homojen kabul edilen toplumsal kitleler için, geniş bir kapsayıcılık temelinde belirlenir. Kitleleri en büyük ortak paydada buluşturabilmek amaçlanır. Kitle, adeta soyut bir kavram olarak tahayyül edilir; gruplar arası ve bireysel farklılıklar görmezden gelinir. Yayın kuruluşları sınırlıdır, benzer içerikler üretirler. İzleyicinin hangi içeriklere ulaşabileceği, büyük ölçüde, yayın kuruluşlarının programlama ve editoryal tercihlerine bağlıdır. Toplumun her kesimine aynı anda seslenerek ortak bir bilgi alanı oluşturulur. 20. yüzyılın başlarından itibaren radyo, ortalarından itibaren televizyon yayıncılığında, frekans sınırlılıkları ve maliyetin büyüklüğü sebebiyle, sayıca az ama nitelik olarak büyük kurumların temel prensibi, genel yayıncılıktı.
Dar yayıncılık ise, özellikle kablolu yayın ve uydu teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla, kanal seçeneklerinin çoğalmasıyla ortaya çıkan, kitlelerin parçalanması sürecine tekabül eder. Kitle, soyut ve homojen olmaktan çıkar; yayın politikaları, demografik özelliklerine, siyasal tercihlerine, ilgi alanlarına göre birbirinden ayrılmış, somut bireylere göre belirlenmeye başlanır. Sadece haber yayınlayan kanallar ya da spor, eğlence, belgesel gibi belirli bir temada yayın yapan kanallar örneğindeki gibi. İzleyicinin özel ihtiyaç ve ilgilerine yönelik bu yayıncılık biçimi, internet ve sosyal medyanın gelişmesiyle beraber bir hiper-kişiselleştirme sürecine girdi. Kitlelerin parçalanması, siyasetçi ve reklamcıların da işini kolaylaştırdı. Siyasi ve ticari stratejileri için, adeta boşluğa saçılan ve sonucu kestirilemeyen makro mesajlar yerine, mikro hedeflemeler ve mesajlarla zamandan ve paradan tasarruf etmeye; üstelik daha da ikna edici olmaya başladılar.
Genel ve dar yayıncılık günümüzde birlikte var olmaya devam ediyor. Ancak internet, sosyal medya, özel yayın platformları derken, algoritmaların da desteğiyle, daha önce olmadığı kadar seçici maruz kalma çağında yaşıyoruz. Yayın seçeneklerinin çoğalması, bir avantaj olmakla birlikte, izleyiciler ilgi alanlarına uygun içeriklere hem maruz kalır hem de onları seçerken, giderek daha küçük ve görece homojen gruplara ayrılmaya başladı. Bir başka deyişle, dar yayıncılık ortamında medya, yalnızca toplumun üzerinde konuşacağı ortak konuları gözler önüne seren değil, farklı izleyici grupları için farklı gündemler üreten bir yapıya dönüşmeye başladı.
Konfor alanımızda çıkmadan…
Böylece, artık ortak bir kamusal gündemin parçası haline gelmek zorunda olmadan, yalnızca ilgilendiğimiz konulara veya siyasal görüşümüzle uyumlu yayınlara yönelerek hayatımızı geçirebileceğimiz bir konfor alanına sıkıştık. Artık günlerce aynı birkaç haber kanalını izleyebilir, aynı gazetecilerin YouTube programlarını dinleyebilir, akşamları abone olduğumuz yayıncılık platformundan favori dizilerimizi izleyerek saatler geçirebilir, elimizde telefonla algoritmanın bizim için seçtiği tam da ihtiyacımız olduğunu düşündüğümüz içeriklerle koltuğumuza uzanabiliriz. Bazı haberleri hiç duymaz, bazılarını durmaksızın duyarken, bazı soruları sormak hiç aklımıza gelmez, bazı soruların cevabını ise pek tabii ki biliyor oluruz. Tabii ki herkes bizim gibi düşünüyordur, gerçek apaçık ortadadır, duymayan kalmamıştır ve tabii ki haklıyızdır.
Mesela birimizin ekranında 29 Ekim’de Cumhuriyet Bayramı kutlamaları varken, diğerimizin ekranında hayat her günkü gibi geçip gidiyordur. Birimizin ekranındaki ekonomistler ülkenin krizden çıkmak üzere olduğuna, diğerimizin ekranındakiler batmak üzere olduğuna ilişkin istatistikler veriyorlardır. Haftalardır bütün ülkenin konuştuğundan emin olduğumuz bir skandalı arkadaşımıza anlattığımızda, olaydan haberi bile olmadığını şaşkınlıkla fark edebiliriz. Birimiz sosyal medyada sokak hayvanlarıyla ilgili haber ve kampanyalar arasında kaybolmuşken, diğerimizin konuyla tek ilgisi pencere pervazına konan güvercinler olabilir. Birimizin dünyasında herkes vegan olmuş, hayvansal ürünleri hayatından çıkarmışken, diğerimizin dünyasında herkes protein ağırlıklı beslenip, günde en az iki yumurta yiyor olabilir. Birimiz herkesin çocuklarını özel okullardan alıp devlet okullarına gönderdiğini düşünürken, diğerimiz çocuklarını, herkes gibi, yıllık en az bir milyon liralık okullara yazdırmak için sıraya girmeyi doğal buluyor olabilir. Birimiz evlerdeki yeni akımın minimalizm olduğunu varsayarken, diğerimiz sepetine evlerdeki olmazsa olmazlar listesindekileri atmaya devam ediyor olabilir. Birimizin e-posta kutusuna, üye olduğu gruplardan küresel iklim krizine ilişkin mesajlar gelirken, diğerimizin kutusunda dünyanın dört bir yanına ucuza yapılacak uçak yolculukları için promosyonlu bilet teklifleri yağıyor olabilir.
Aynı akşam, aynı sosyal medya platformunda, birimiz saatlerce siyasal tartışmaları, diğerimiz yemek tariflerini, bir başkamız komplo teorilerini, bir diğerimiz ise ünlülerin estetik haberlerini takip edebiliriz. Sabah uyandığımızda hepimiz gündemi yakından takip ettiğimizden son derece eminizdir. Üstelik hepimizin haklı olduğunu doğrulayan yüzlerce hesap, uzman ve yorum vardır.
Bir zamanlar hepimiz J.R.’dan nasıl da güzel nefret ederdik! Bilmem ki bu yazı “önünüze düşecek mi?”
