Bir zamanlar kilo vermek denince akla daha az yemek, daha çok hareket etmek ve çoğu zaman pazartesi başlayıp çarşamba bozulan diyetler gelirdi. Şimdi ise sofraların, sohbetlerin, hatta davetlerin yeni bir konusu var: Zayıflama iğneleri…
Kimi birkaç ayda verdiği kiloları anlatıyor, kimi yan etkilerinden yakınıyor. Kiminin gözünde mucize, kiminin gözünde ise tehlikeli bir kestirme yol. Peki bu ilaçlar yalnızca tartıdaki rakamları mı değiştiriyor? Yoksa kalbimizi ve sağlıklı yaşayacağımız yılları da koruyabilir mi?
Zayıflama ilacından daha fazlası mı?
GLP-1 adı verilen ilaçlar başlangıçta tip-2 diyabetin tedavisi için geliştirildi. Beyindeki iştah merkezlerini etkiliyor, midenin boşalmasını yavaşlatıyor ve kişinin daha uzun süre tok hissetmesini sağlıyorlar. Bunu şöyle düşünebiliriz: Beynimizde sürekli “Bir şeyler yesek mi?” diye seslenen küçük bir zil var. Bu ilaçlar o zilin sesini kısıyor. Böylece insan yalnızca daha az yemiyor; yemekle kurduğu ilişki de değişebiliyor. Fakat bilim dünyasını asıl heyecanlandıran gelişme kilo kaybının ötesinde yaşandı. Araştırmacılar, bu ilaçların kalp krizi ve inme gibi ciddi sağlık sorunları üzerindeki etkisini incelemeye başladı.
Bu alandaki en dikkat çekici çalışmalardan biri SELECT araştırması oldu.
SELECT araştırmasını kim yaptı?
SELECT, tek bir hastanenin veya küçük bir araştırma grubunun çalışması değil. Araştırma; Cleveland Clinic’ten kardiyolog Prof. Dr. A. Michael Lincoff liderliğindeki uluslararası bilim insanları tarafından, 41 ülkedeki 804 klinik merkezde yürütüldü. Çalışmaya 45 yaş ve üzerindeki 17.604 kişi katıldı. Katılımcıların diyabeti yoktu; ancak fazla kilolu veya obez olmalarının yanında daha önceden geçirilmiş kalp krizi, inme ya da damar hastalığı gibi önemli bir kalp-damar hastalığı öyküleri bulunuyordu.
Araştırma, semaglutid ilacının üreticisi Novo Nordisk tarafından finanse edildi. Araştırma geniş katılımlı, çok ülkeli, rastgele gruplandırılmış, çift kör ve plasebo kontrollü olarak yürütüldü. Sonuçları da 2023 yılında dünyanın en saygın hakemli tıp dergilerinden The New England Journal of Medicine’da yayımlandı (SELECT araştırması – NEJM/PubMed). Katılımcıların bir bölümüne haftada bir kez GLP-1 hormonu etkisini taklit eden bir ilaç verildi, diğer bölümüne ise etkisiz bir madde, yani plasebo verildi. Her iki grup da tansiyon ve kolesterol kontrolü gibi standart tıbbi bakımı almaya devam etti; ayrıca beslenme ve hareket konusunda desteklendi.
Sonuç yalnızca daha ince bir bel değildi
Yaklaşık 40 aylık takip sonunda kalp-damar kaynaklı ölüm, ölümcül olmayan kalp krizi veya ölümcül olmayan inme; bu hormonu kullanan grupta yüzde 6,5, plasebo grubunda ise yüzde 8 oranında görüldü. Başka bir ifadeyle ciddi kalp-damar olaylarının göreceli riski yüzde 20 azaldı. ‘Yüzde 20’ kulağa çok büyük geliyor. Ancak rakamları günlük dile çevirmek de önemli: Yaklaşık her bin yüksek riskli hastada, ortalama üç yılı aşan sürede 15 ciddi kalp-damar olayının önlenmesi anlamına geliyor.
İki yılın sonunda ortalama kilo kaybı bu ilacı kullanan grupta yaklaşık yüzde 9,4, plasebo grubunda ise yüzde 0,9 oldu. Bu sonuçların ardından ABD Gıda ve İlaç Dairesi FDA, 2024 yılında bu grup ilaçların bir kısmını mevcut kalp-damar hastalığı bulunan fazla kilolu veya obez yetişkinlerde kalp-damar kaynaklı ölüm, kalp krizi ve inme riskini azaltmak amacıyla kullanımını da onayladı.
Peki bu bir kilo ilacı mı, kalp ilacı mı?
Belki de artık bu soruyu böyle sormamak gerekiyor. İnsan bedeni ayrı ayrı odalardan oluşan bir ev değil. Kilo bir odada, kalp başka bir odada, şeker metabolizması üçüncü bir odada yaşamıyor. Hepsi aynı evin içinde ve birbirleriyle sürekli konuşuyor. Fazla kilo azaldığında tansiyon, kan şekeri, iltihabi süreçler ve kalbin taşıdığı yük de değişebiliyor. Araştırmalar, bu grup ilaçların kalp üzerindeki yararının yalnızca verilen kiloyla açıklanamayabileceğine de işaret ediyor. Ancak bu ilişkinin bütün ayrıntılarını anlayabilmek için daha fazla bilimsel veriye ihtiyaç var.
Mucize iğne diye bir şey var mı?
Ne yazık ki hayatın hiçbir alanında gerçek bir mucize, yanında kullanım kılavuzu olmadan gelmiyor. Bu ilaçlar herkese uygun değil. Bulantı, kusma, ishal, kabızlık ve karın ağrısı gibi yan etkiler görülebiliyor. Safra kesesi ve pankreasla ilgili sorunlar açısından da hekim değerlendirmesi gerekiyor. Bazı özel tiroit hastalığı öykülerinde ise kullanılmaması gerekiyor. Ayrıca hızlı kilo verirken yalnızca yağ değil, kas da kaybedilebilir. Oysa uzun yaşamın görünmeyen emeklilik hesabı kaslarımızdır. İleri yaşlarda bizi sandalyeden kaldıran, merdiven çıkartan ve düşmekten koruyan şey tartıdaki düşük rakam değil, güçlü kaslardır.
Bu nedenle ilaç kullanılsa bile yeterli protein, direnç egzersizi, düzenli uyku ve sürdürülebilir beslenme ihmal edilmemeli. Unutmamak gerekir ki iğne direksiyonu kolaylaştırabilir; ancak otomobili hâlâ yaşam alışkanlıklarımız kullanır. Bu nedenle bu tip iğneleri bir hekime sormadan kullanan tüm dostlarıma ve sevdiklerime, bir uzman kontrolünde (tercihan dahiliye veya endokrinoloji uzmanı) bu yolculuğa çıkmaları gerektiğini sık sık anımsatıyorum.
Asıl soru kaç kilo verdiğimiz değil
Longevity, yalnızca daha uzun yaşamak değildir. Kalbimizin, kaslarımızın, zihnimizin ve bağımsızlığımızın mümkün olduğunca uzun süre bizimle kalmasıdır. Bu nedenle bu ilaçla kaç kilo verileceğini değil, bu tedavi bize daha sağlıklı ve bağımsız yaşayacağımız yıllara ne katabileceğini anlamak gerekiyor.
SELECT araştırması bize önemli bir kapı açıyor. Ancak o kapıdan herkes aynı reçeteyle geçemez. Doğru hasta, doğru ilaç, doğru takip ve doğru yaşam biçimi bir araya geldiğinde tartıdaki eksi, belki gerçekten ömrümüze bir artı olarak dönebilir. Ama unutmayalım, uzun yaşam tek bir iğnenin içinde değil; her gün tekrarladığımız küçük seçimlerin toplamında saklı.
