Günlük hayatımızda pek çok farklı kimyasalla temas ediyoruz. Özellikle endokrin bozucular olarak adlandırılan bazı kimyasallar, hormonların üretimini, taşınmasını veya işlevini etkileyebiliyor. Büyüme, gelişme, metabolizma ve üreme sistemi gibi pek çok önemli süreçte rol oynayan hormonal sistemin bu maddelerden etkilenmesi, çocuk sağlığı açısından ayrı bir önem taşıyor.
Çocuklar çevresel kimyasallardan neden daha fazla etkileniyor?
Çocuklar, vücut ağırlıklarına oranla yetişkinlerden daha fazla hava solur, besin ve su tüketir. Deri yüzey alanlarının vücut ağırlıklarına oranı da daha fazladır. Emekleme, yerde vakit geçirme, ellerini ve oyuncaklarını ağızlarına götürme gibi davranışlar da kimyasal maruziyeti artırabilir.
Çocuklarda karaciğerin metabolik enzim sistemleri ve böbreklerin kimyasalları vücuttan uzaklaştırma kapasitesi gelişim dönemine bağlı olarak farklılık gösterir. Bunun yanında beyin, sinir sistemi, bağışıklık sistemi ve hormonal sistemin gelişimini sürdürdüğü için çocukluk dönemi çevresel kimyasalların etkilerine karşı daha hassas bir dönemdir. Bu nedenle yetişkinlerde belirgin bir etki oluşturmayan bir maruziyet, gelişmekte olan organizmada farklı sonuçlar doğurabilir.
Maruziyet doğumla başlamıyor
Çevresel kimyasalların etkilerini değerlendirirken yalnızca doğum sonrasına odaklanmak, en hassas gelişim dönemlerinden birini gözden kaçırmamıza neden olur çünkü en hassas gelişim dönemlerinden biri anne karnındaki yaşamdır.
Gebelik sırasında annenin maruz kaldığı bazı kimyasallar plasentayı geçerek bebeğe ulaşabilir. Özellikle beyin, sinir sistemi ve üreme organlarının geliştiği dönemlerde hormonal sinyalizasyonun etkilenmesi, ilerleyen yaşlarda ortaya çıkabilecek sağlık sorunları açısından önem taşır. Bu etkiler her zaman doğumda belirginleşmez; çocuklukta, ergenlikte veya erişkin yaşamda ortaya çıkabilir.
Araştırmalar, anne karnında ve yaşamın ilk yıllarında karşılaşılan çevresel koşulların yalnızca o dönemdeki gelişimi değil, bireyin ilerleyen yaşlardaki sağlık durumunu da etkileyebileceğini gösteriyor. Bu nedenle kimyasal maruziyetin azaltılması yalnızca çocukluk döneminde değil, gebelik öncesinden başlayarak önem taşır.
Günlük yaşamda hangi kimyasallarla karşılaşıyoruz?
Bisfenoller (BPA, BPS ve BPF): Bazı plastiklerin ve gıda ambalajlarının iç kaplamalarında bulunabilir. BPA, östrojen benzeri etkiler gösterebilir. Üreme sistemi, metabolizma ve beyin gelişimi üzerindeki olası etkileri araştırılmaktadır. BPA yerine kullanılan benzer maddelerin de tamamen risksiz olduğu söylenemez.
Ftalatlar: Plastiklere esneklik kazandırmak için kullanılır. Bazı oyuncaklarda, kozmetiklerde, parfümlerde ve kişisel bakım ürünlerinde bulunabilir. Özellikle bazı ftalatların testosteron üretimi ve erkek üreme sisteminin gelişimi üzerindeki olası etkileri dikkat çekmektedir.
PFAS (per- ve polifloroalkil maddeler): Su, yağ ve leke tutmama özellikleri nedeniyle bazı yapışmaz pişirme gereçlerinde, su geçirmez tekstillerde ve gıda ambalajlarında kullanılabilir. Çevrede ve insan vücudunda uzun süre kalabilmeleri nedeniyle kalıcı kimyasallar olarak bilinirler. Bazı PFAS türleri bağışıklık sistemi, tiroid fonksiyonları ve metabolik sağlık üzerindeki etkileri nedeniyle araştırılmaktadır.
Pestisitler: Tarımsal üretimde kullanılan bu maddelerin bazıları hormonal sistemi ve sinir sistemi gelişimini etkileyebilir. Gıda, su ve çevresel temas yoluyla vücuda alınabilirler.
Alev geciktiriciler: Mobilya, elektronik eşyalar ve bazı tekstil ürünlerinde kullanılabilir. Zamanla ev tozuna karışabilen bu maddelerin bazı türleri tiroid hormonları ve nörogelişim üzerindeki olası etkileri nedeniyle araştırılmaktadır.
Mikroplastikler: Plastik ürünlerin parçalanmasıyla ortaya çıkan 5 milimetreden küçük plastik parçacıklardır. Daha küçük boyuttaki parçacıklar ise ancak mikroskobik incelemelerle görülebilir. Besinler, içme suyu, hava ve ev tozu yoluyla vücudumuza girebilirler. Bazı çalışmalarda insan dokularında ve plasentada saptandıklarının bildirilmesi çocuk sağlığı açısından da araştırılmalarını hızlandırmıştır.
Bu maddelerin tümünü aynı risk düzeyinde değerlendirmek doğru değildir. Etkileri kimyasalın türüne, maruziyet miktarına, süresine ve kişinin gelişim dönemine göre değişir. Bir kimyasalın varlığının saptanması mutlaka hastalığa yol açacağı anlamına gelmez.
Peki, çocuklarımızı nasıl koruyabiliriz?
Günlük yaşamda bütün kimyasallardan tamamen uzak durmak mümkün değil. Ancak maruziyeti azaltmak için alabileceğimiz basit önlemler var:
Plastik kullanımını azaltın: Yiyecek ve içecekleri saklarken veya servis ederken plastik kaplar yerine cam, paslanmaz çelik ve seramik ürünleri tercih edin. Plastik kaplarda sıcak yiyecek bulundurmamaya ve mikrodalgada ısıtmamaya özen gösterin.
Konserve tüketimini sınırlandırın: Bazı konserve kutularının iç kaplamalarında BPA bulunabilir. Mümkün olduğunda taze, dondurulmuş veya cam kavanozda satılan ürünleri tercih edin.
Pişirme gereçlerinizi gözden geçirin: Çizilmiş, aşınmış veya kaplaması bozulan yapışmaz tavaları kullanmaya devam etmeyin. Paslanmaz çelik ve döküm demir ürünler iyi alternatiflerdir.
Sebze ve meyveleri iyi temizleyin: Pestisit kalıntılarını azaltmak için sebze ve meyveleri akan su altında iyice yıkayın.
Evdeki kimyasal kaynakları azaltın: Evi düzenli havalandırın. Oda kokuları, parfümlü temizlik ürünleri ve yoğun kokulu yumuşatıcıların kullanımını sınırlandırın. Mümkün olduğunda kokusuz, içeriği daha sade ürünleri tercih edin.
Çocuk kozmetiklerine dikkat edin: Oyun makyaj malzemeleri, ojeler ve içeriği belirsiz kişisel bakım ürünlerinin kullanımını sınırlandırın.
Ev tozunu kontrol altında tutun: Elektronik eşyalardan ve mobilyalardan salınan bazı kimyasallar ev tozunda birikebilir. Düzenli nemli temizlik ve mümkünse HEPA filtreli elektrik süpürgesi kullanımı maruziyeti azaltmaya yardımcı olabilir.
Oyuncak ve okul eşyalarını seçerken dikkatli olun: Özellikle yumuşak plastik oyuncaklar, PVC içeren ürünler ve eski, içeriği belirsiz plastik eşyalar konusunda dikkatli olun. Güvenilir üreticilerin güvenlik standartlarına uygun ürünlerini tercih edin.
Etiketleri okuyun: Biberon, emzik, oyuncak ve okul matarası alırken ürünün malzemesini ve güvenlik standartlarına uygunluğunu kontrol edin.
Gebelik dönemini unutmayın: Kimyasal maruziyetin azaltılması yalnızca çocuklukta değil, gebelikte de önemlidir. Bebeğin organ ve beyin gelişiminin hızla devam ettiği bu dönemde gereksiz maruziyetten kaçınmaya özen gösterin.
Burada amaç aileleri kaygılandırmak veya günlük yaşamı bir kimyasal korkusuna dönüştürmek değil. Önemli olan maruziyet kaynaklarını tanımak ve mümkün olan yerlerde daha güvenli tercihler yapabilmektir.
Çocuk sağlığını korumak, çevrelerini korumakla da başlar
Çocuk sağlığını korumak yalnızca hastalıkları tedavi etmekten ibaret değildir. İçinde büyüdükleri çevre, soludukları hava, tükettikleri besinler ve temas ettikleri ürünler de sağlıklı gelişimin önemli bir parçasıdır.
Çocuklarımızın daha sağlıklı bir gelecekte büyümesi dileğiyle, sevgiyle kalın.
