Evrenselleşmek, kendimize ait olanı geride bırakmak değildir. Gerçek evrensellik, kendi kültürümüzü öylesine derinden tanımaktır ki onu başka dünyaların da anlayabileceği bir açıklıkla ifade edebilelim.
Yirminci yüzyılın başlarında Albert Lavignac’ın (1846–1916) zihninde iddialı bir düşünce filizlenir: Dünyanın farklı coğrafyalarında yaşayan müzikleri bir araya getirmek ve onları büyük bir ansiklopedinin sayfalarında buluşturmak.
Encyclopédie de la Musique et Dictionnaire du Conservatoire adını taşıyacak bu kapsamlı eserde Türk musikisine de yer vermek ister.
Bir milletin müziğini dışarıdan dinleyerek tanımaya çalışmak mümkündür elbette. Fakat o müziğin içinden gelen birinin bildikleri, duydukları ve hissettikleri bambaşkadır. Lavignac da Türk musikisini anlatma görevini dönemin en önemli müzik bilginlerinden Rauf Yekta Bey’e verir.
Peki, kimdir Rauf Yekta Bey?
1871 yılında İstanbul’da doğan Rauf Yekta Bey, Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan çok önemli bir müzik insanıdır. Neyzen, bestekâr, müzik yazarı ve araştırmacıdır. Türk musikisinin kuramsal yapısını bilimsel yöntemlerle inceleyen öncü müzikologlarımızdan biri olarak kabul edilir.
Arapça, Farsça ve Fransızca bilmesi, ona hem Doğu’nun kadim müzik kaynaklarını hem de Batı’daki müzik çalışmalarını takip edebilme imkânı verir. Bizzat icra ettiği ve bütün incelikleriyle bildiği Türk musikisini belirli bir metodolojiyle ele alır; bu zenginliği başka kültürlerden insanların da anlayabileceği bilimsel bir dile taşımaya çalışır.
Yekta Bey’i benim için asıl kıymetli kılan da tam olarak budur: Köklerinden kopmadan dünyaya açılabilmesi…
Lavignac’ın bu görevi Rauf Yekta Bey’e vermesi elbette rastlantı değildir. Karşısında hem musikinin içinden gelen bir sanatkâr hem de bu büyük mirası bilimsel bir dille anlatabilecek donanıma sahip bir araştırmacı vardır.
İkili arasındaki mektuplaşma 1909 yılında başlar. Bu mektupları düşündüğümde gözümün önünde İstanbul ile Paris arasında gidip gelen görünmez bir köprü beliriyor. Köprünün bir ucunda makamlar, usuller, sazlar ve yüzyılların birikimi; diğer ucunda bütün bu zenginliği tanımaya çalışan uluslararası müzik dünyası…
Rauf Yekta Bey çalışmasını önce Türkçe kaleme alır. Daha sonra Fransızcaya çevrilen ‘La Musique Turque’, savaşların ve dönemin türlü güçlüklerinin araya girmesiyle ancak 1922 yılında yayımlanabilir.
Yaklaşık yüz yirmi sayfalık bu büyük çalışmada Türk musikisinin tarihi, makamları, usulleri, çalgıları ve kuramsal yapısı örneklerle anlatılır. Böylece Türk musikisi Batı dünyasına, kendi kültürünün içinden yetişmiş bir müzik bilgininin kalemiyle ulaşır.
Bir millet, kendi sesini kendi bilgisiyle dünyaya anlatmaktadır.
Bu çalışmanın Cumhuriyet’in ilanından yalnızca bir yıl önce yayımlanmış olması bana ayrıca çok anlamlı geliyor. Çünkü hemen ardından kurulacak yeni Cumhuriyet’in kültür yolculuğunda müzik, Atatürk’ün üzerinde en çok durduğu alanlardan biri olacaktır.
Türk müziğinin evrensele yolculuğu
Atatürk, 1 Kasım 1934’te TBMM’nin dördüncü dönem dördüncü yasama yılını açarken yaptığı konuşmada, ulusal duygularımızı ve düşüncelerimizi anlatan yüksek deyişlerin toplanması ve çağın müzik kurallarıyla işlenmesi gerektiğini söyler. Ona göre Türk ulusal müziği ancak bu yolla yükselebilecek ve evrensel müzik içinde yerini alabilecektir.
Bu konuşma, Cumhuriyet’in müzik alanında daha önce başlattığı dönüşümün yönünü açıkça ortaya koyar. Aslında bu yolculuğun ilk adımları çoktan atılmıştır. Musiki Muallim Mektebi 1924’te açılmış, yetenekli gençler eğitim görmek üzere Avrupa’ya gönderilmiş ve Anadolu ezgilerini derleme çalışmaları başlamıştır.
Atatürk’ün sözleri, bütün bu çalışmaların ardındaki düşünceyi berraklaştırır: Halkın içinden doğan ezgiler toplanacak, kendi özünü kaybetmeden çağdaş müzik teknikleriyle işlenecek ve evrensel müzik dünyasına taşınacaktır.
Bu düşünceyi yalnızca ‘Batılılaşma’ kelimesiyle açıklamanın yetersiz olduğuna inanıyorum. Burada asıl amaç, millî musikimizi terk etmek değil; ona daha derinden bakmak, kaynaklarını araştırmak, zenginliğini ortaya çıkarmak ve dünyayla konuşabileceği yeni bir ifade gücü kazandırmaktır.
Bu ülkünün ilk kuşak bestecileri arasında Ahmet Adnan Saygun, Ulvi Cemal Erkin, Cemal Reşit Rey, Hasan Ferit Alnar ve Necil Kâzım Akses yer alır. Daha sonra ‘Türk Beşleri’ adıyla anılacak bu beş besteci, aynı anlayışı birbirlerinden farklı ve özgün müzik dilleriyle yorumlar. Halk ezgilerinden, makamların ses dünyasından ve geleneksel ritimlerimizden beslenerek senfoniler, konçertolar, operalar ve orkestra yapıtları bestelerler.
Ardından Ankara Devlet Konservatuvarının kurulmasıyla bu müzik ülküsü kurumsal bir yapıya kavuşur. Besteciler, yorumcular ve eğitimciler yetişmeye başlar; bugün çağdaş Türk çok sesli müziği olarak adlandırdığımız büyük külliyatın temelleri güçlenir.
Elbette Rauf Yekta Bey ile Cumhuriyet’in müzik politikaları arasında görüş ayrılıkları vardır. Yine de Lavignac’tan Rauf Yekta Bey’e, oradan Atatürk’ün müzik ülküsüne ve Türk Beşleri’ne uzanan çizgide çok değerli bir ortak arayış var; bir milletin, bir kültürün kendi sesini kaybetmeden evrensel dünyada duyulabilmesi.
Rauf Yekta Bey’in Türk musikisini bilimsel bir dille dünyaya anlatma çabası ile Cumhuriyet’in bu musikiyi çağdaş tekniklerle geleceğe taşıma amacı, aynı büyük soruda buluşmuş; Bir millet kendi sesini koruyarak nasıl evrenselleşir?
Evrenselleşmek, kendimize ait olanı geride bırakmak değildir. Bana göre gerçek evrensellik, kendi kültürümüzü öylesine derinden tanımaktır ki onu başka dünyaların da anlayabileceği bir açıklıkla ifade edebilelim.
Kültürel miras, sessizce korunmak üzere bir köşeye kaldırılmış eski bir eşya değildir. Araştırıldıkça derinleşen, işlendiğinde yenilenen, paylaşıldıkça çoğalan canlı bir varlıktır.
Belki de bir milletin gerçek bağımsızlığı, kendi sesini tanıyabilmesinde saklıdır. Çünkü kendi sesini bilen bir toplum hem başkalarının sesleri arasında kaybolmaz hem de diğer sesleri dinleyeme, duymaya hevesle açıktır. Geçmişinden aldığı özü çağının bilgisiyle yeniden işler; hafızasını koruyarak geleceğe doğru ilerler. Bana göre gerçek çok seslilik de budur.
