Bir zamanlar kumbaralarda biriktirilen küçük birikimler, bugün dijital cüzdanların ve sınırsız kredi kartı limitlerinin gölgesinde kaldı. Daha fazlasını isteme hırsı, tasarrufun yerini tüketim alışkanlıklarına bırakırken her şeyin fiyatını bilen ama değerini giderek unutan bir topluma dönüştük.
Hikâye o nostaljik plastik ya da teneke kumbaralar ile başladı. Hani şu bankaların birer şefkat eli gibi çocuklara uzattığı, üzerine anahtarı sadece büyüklerin çekmecelerinde saklanan kumbaralar… İçine atılan her madeni paranın çıkardığı o tok ses, geleceğe duyulan sessiz ama güçlü bir inancın müziğiydi. O günlerde tasarruf, sadece para biriktirmek değildi; sabretmeyi öğrenmek, yarının bugünden daha güvenli olacağına inanmak ve küçük adımlarla büyük hayaller kurmaktı. Büyüklerimiz o kumbaralarda birikenleri toplar, bankaların yolunu tutardı. ‘Vadeli tasaruf mevduat’ ya da adını duyduğunda insanın içini kıpır kıpır eden ‘ikramiyeli tasaruf mevduat’ hesapları vardı. Yatırırsın belli bir miktar paranı, banka sana üzerinde sıra numaraları olan şık bir kupon/numaralandırma verir çekilişe katılman için. Senede üç dört kez yapılan çekiliş günleri birer bayram havası estirirdi herkesin gönlünde. Çıksa da çıkmasa da umut vardır; ev hayali, araba rüyası ya da evin başköşesine kurulacak yepyeni bir çamaşır makinesi veya buzdolabı heyecanı sarardı her tasaruf sahibini… İnsanlar o havayla teşvik olur, dişinden tırnağından artırdığını sisteme emanet ederdi. Devlet de banka da vatandaşı korur, tasarrufu kutsal bir alışkanlık olarak el üstünde tutardı. Zaman akıp gitti… Büyüklerimiz, hayatın enflasyonist rüzgarları ve hayat pahalılığı karşısında o masum vadeli hesapların yetmediğini gördükçe, birikimin en eski, en sadık yoluna sığındı: Kara gün dostu altın. Liralar grama, bileziğe dönüştü; kumbaralar ise tahtından indirilip çocuklara devredildi. Amaç, onlara da bu erdemi mirasa devretmekti. Her şey yolunda, düzen kendi mecrasında akıp gidiyordu.
Ta ki o bilindik günlere gelene kadar… Ortaya bankerler çıktı. Hayal bile edilemeyen faiz vaatleri, kısa yoldan zengin olma hırsı, mahalle aralarına kadar yayılan o parıltılı ama bataklık ofisler. Bir faiz rekabetidir başladı ki ne akıl kaldı ne mantık. Sonra malum son: Çarpan bankerler, bir gecede eriyen ömürlük birikimler, kapı eşiklerine yığılan gözyaşları ve memleketin ortasına düşen ilk büyük finansal travma. O yara kabuk bağlamaya çalışırken, bu kez başrolde döviz belirdi. Sürekli dalgalanan, her sabah ‘acaba bugün ne oldu?’ kaygısıyla uyanılan bir döviz kuru fırtınası… İnsanlar, paralarının erimesini engellemek için istemeye istemeye kendilerini bu akıntının kollarına bıraktı. Tasarruf artık bir güvence değil, bir hayatta kalma ve kur koruma savaşına dönüştü.
Hadi diyelim ki döviz dalgasını bir şekilde atlattık; bu kez sahneye borsa çıktı. ‘Hadi buyur buradan yak!’ dedirten bir borsa furyası… Çıkanlar, inenler, tavanlar, tabanlar… Küçük yatırımcının mahalle kahvesinde hisse senedi tartıştığı, akşama zengin olma hayaliyle yatıp sabaha portföy kontrolüyle kalktığı bir dönem. Tasarruf, masum bir yastık altı ya da kumbara alışkanlığından çıkarak, adeta adrenalini yüksek bir kumar masasına evrildi. Kendisini nasıl koruyacağını şaşırdı adeta insanlar.
Peki, bu girdapta elinde avucunda kalmayan ya da hayat pahalılığı karşısında ezilen insan ne yaptı? Parayı harcamamak, bir şeylere yatırım yapmak veya en azından günü kurtarmak için kapısı çalınan ilk dost, modern dünyanın en tehlikeli sihirli değneği oldu: ‘Kredi kartları’.
‘Nasılsa öderiz, gelecek ayki maaştan düşeriz, asgari tutar bizi kurtarır’ yanılsamasıyla başlayan o harcama çılgınlığı... Harca babam harca! Plastik kumbaraların yerini cüzdanları dolduran renk renk plastik kartlar aldı. Alışveriş bir ihtiyaç olmaktan çıkıp bir ruhsal tatmin aracına dönüştü. Doyumsuzluk kapıyı çaldı; aldığımızın bir üst modelini, gördüğümüzün bir benzerini isteme hastalığı benliğimizi sardı.
İşte bugün yaşadığımız ekonomik ve ruhsal depremlerin kökeninde tam da bu doymamazlık yatıyor. Eskiden ‘kanaat’ denilen o güzel erdem, yerini ‘daha fazlası, hemen şimdi’ hırsına bıraktı. Kredi kartı borçları, bitmek bilmeyen tüketim iştahı ve geleceği ipotek altına alan bir yaşam tarzı, ruhlarımızı da cüzdanlarımızla birlikte tüketti.
Peki, bu tablodan çıkış yok mu? Tabii ki var. Yapılacak en doğru iş, geriye dönüp o çocukluk kumbarasındaki masumiyete bakabilmektir.
Önce hırsı terbiye etmek: Doyumsuzluğun, ‘o da var, bende niye yok’ yarışının bitmek bilmeyen bir tuzak olduğunu kabul etmekle başlamalıyız.
Bütçeyle barışmak: Gelirle gider arasındaki o kutsal dengeyi yeniden kurmak, ayağını yorganına göre uzatmanın bir eziklik değil, en büyük özgürlük olduğunu anlamak gerekiyor.
Kredi kartını yönetmek: Kartı bir finansal can simidi değil, sadece ödeme kolaylığı sağlayan dijital bir cüzdan olarak görmek; asgari ödeme aldatmacasından ve borç devirlerinden kesinlikle uzak durmak şart.
Gerçek yatırıma dönüş: Spekülasyonların, günübirlik tüyoların peşinden koşmak yerine; alın teriyle kazanılanı koruyan, istikrarlı ve akılcı bir birikim kültürünü yeniden inşa etmek boynumuzun borcudur.
Evet şimdi, devir değişti, renkler değişti, araçlar kumbaradan telefondaki bankacılık uygulamalarına evrildi. Ama insanın açgözlülüğüyle kanaati arasındaki o ezeli savaş hiç değişmedi. Unutmayalım ki; en büyük sermaye, huzurlu bir vicdan ve bütçesini bilen akıllı bir baştır. Çünkü bugün, cebimizdeki sınırsız limitlerin ardında aslında ne kadar sınırlı bir ömür tükettiğimizi unutuyoruz. Her şeyin fiyatını bilip hiçbir şeyin değerini bilmediğimiz bu dijital çağda, en büyük servet hâlâ insana huzur veren o sade akşam yemekleri ve başınızı yastığa koyduğunuzda duyduğunuz vicdan rahatlığıdır.
Kumbara belki masallarda kaldı ama o masumiyetin ruhunu yeniden canlandırmak hâlâ bizim elimizde! Unutmayalım; ne plastik kumbaralar o eski masumiyeti geri getirebilir ne de renkli kartlar ruhumuzdaki boşluğu doldurabilir. Tasarruf sadece bankadaki rakamları büyütmek değil; hırsın o karanlık dehlizlerinde kaybolan insanlığımızı, azla yetinme erdemini ve en önemlisi kendi özümüzü yeniden biriktirmektir.
Bereketiniz hiçbir zaman eksilmesin. Sevgiyle kalın.
