Tarih araştırmalarına duyduğu ilgiyle öne çıkan, bilgisayar mühendisi Metin Delevi, üç ciltlik yeni eserinde Türkiye´deki Yahudi sporcuların, kulüplerin ve Makabiyatların izini sürüyor. Yaklaşık altı yıllık bir araştırmanın ürünü olan bu çalışma, spor tarihine ışık tutarken geçmişten günümüze uzanan pek çok ismi ve hikâyeyi bir araya getiriyor. Delevi ile araştırmaya duyduğu ilginin nasıl başladığını, kitabın ortaya çıkış sürecini ve çalışma boyunca karşılaştığı zorlukları konuştuk.
Eğitiminiz bu konuda olmadığı halde, tarih ve araştırmaya büyük bir ilginiz var. Bu ilgi nasıl, ne zaman başladı?
Aslında bilgisayar mühendisiyim, ayrıca ekonomi-işletme ve istatistik üzerine uzmanlıklarım var. Yani tarih konusuyla ilgili bir eğitim almadım. Akademisyen tarafım yok, tarih ve genel anlamda araştırmaya ilgim küçük yaşlarda oluştu. Büyükbabamdan büyük zevkle saatlerce tarih anlatılarını dinlerdim. Büyük ihtimalle tarih merakım bu anlatılarla başladı. Ortaokul ve lisede fen konuları haricinde tarihten hep 10 alırdım. Ayrıca ‘meraklı’ bir yönüm de var. Ne okursam veya öğrenirsem hep neden/nasılları araştırırım. Zaten üniversite eğitimimi tamamladıktan sonra araştırmacı/akademisyen olarak devam etmeyi çok istedim ama olmadı.
Spor tarihine yolculuk
Bir dönem, Holokost’un Türk kurbanları üzerinde çalışıyordunuz? Holokost konusundan, spor alanına geçişiniz nasıl oldu?
Holokost’un Türk kurbanları değil genel anlamda Holokost ve antisemitizm ana ilgi alanımdı ancak tek ilgi alanım olmadı. Her zaman başka konular üzerinde de çalıştım. Örnek vermek gerekirse, hatırlarsınız, 2016 yılında Osmanlı Yahudileri ve Çanakkale Savaşı temalı bir çalışmam olmuştu. Yine Şalom’da uzun yıllar çeşitli konularda seri yazılarım yayınlandı. Son 1-2 yıldır, ‘Geçmişten günümüze barış’ ve ‘1326-1923 Osmanlı Yahudileri dünya Yahudileri ve Osmanlı Devleti’ konuları üzerinde kitaplaştırma çalışmam devam ediyor. Spor konusuna geçişim tamamıyla tesadüf eseri oldu. 2016 yılında, Rio de Janeiro Olimpiyatı döneminde bir gazetede Olimpiyatlara katılacak ABD’li Yahudi sporcular konusunda bir yazı okudum. Merak ettim, Türkiye’de dikkate değer Yahudi sporcular var mıdır diye. İlk bulduğum, 1944-1946 yıllarında Fenerbahçe’nin ilk basketbol takımının neredeyse tamamıyla Yahudi sporculardan oluştuğunu gördüm. Araştırmamı derinleştirdikçe birçok isim ve en önemlisi dünyada ilk Yahudi spor kulübünün İstanbul’da kurulduğunu gördüm. Belli bir sayıda isme ulaşınca 500. Yıl Vakfı’nda bir sergi gerçekleştirdim. Sergi kitapçığı hazırlamam istendi ancak kitapçık zaman içinde kitaba dönüştü.
Bu alandaki ilk kitabınız neden yeterli olmadı?
İlk kitap 2019 yılı haziran ayında yayınlandı. Kitabın konusunu duyan “Babam da, amcam da” diye isimler getirmeye başladı. Gerçekten de bildiğim ama ulaşamadığım isimler vardı. Peşinden Yıldırımspor’un sporcuları başarılarını aramaya başladım ancak pek bir bilgi olmadığını gördüm. Yine Makabiyatlar konusunda ilk kitapta katılımcılar konusu eksik kalmıştı. Bir de ilk kitapta basın ve spor literatürü taraması yapmamıştım. Belki birileri bu eksikleri tamamlar diye ümit ettim ama olmadı. Bu eksikleri elimden geldiğince tamamlamak için tekrar yola çıkmaya karar verdim.
Üç ciltlik kaynak bir kitap ortaya koydunuz? Bu çalışma ne kadar vaktinizi aldı?
Yukarıda sözünü ettiğim eksikleri, olası yeni ve ilave bilgileri tamamlamak için 2020 yılı ortalarında bilgi ve kaynak toplamaya başladım. 2026 mayısına geldiğimi hala bilgi beklediğim isimler ve tamamlamaya çalıştığım ‘zekâ oyunları’ bölümü vardı. Ancak son noktayı koyma zamanının geldiğine karar verdim. Yine erişemediğim, cevap beklediğim çok isim ve konunun eksik kaldığını düşünüyorum. Sonuç olarak yaklaşık altı yıllık bir çalışmanın ürünü bu kitap.
Kitapta yer alan isimleri bir araya getirirken, nasıl bir yol izlediniz?
2020 yılında kitap için kalemi elime almaya başladığım zaman çalışma planım kişilerle yüz yüze mülakat, kütüphanelerde araştırma yapmak, gerekirse yurtdışı seyahat yapmaktı. Ancak salgın ve kapanma buna müsaade etmedi. Birkaç yüz yüze mülakattan sonra yöntem değiştirmek zorunda kaldım. Yüz yüze yerine telefonla mülakata geçtim. Ancak bu yöntem pek başarılı olmadı. Ve nihayet e-posta/WhatsApp üzerinden mesajlaşmaya başladım. Kütüphane ziyaret planlarım da suya düştü. Çevrimiçi erişebildiğim basın organlarına ulaşmakla yetinmek zorunda kaldım. Literatür taraması konusunda ise onlarca kitabı satın almak durumunda kaldım daha doğrusu yetinmek zorunda kaldım.
Araştırmanızda en zorlandığınız konu/isim neydi?
En çok zorlandığım konu Makabiyat katılımcılarının isimlerini tespit etmek oldu. Elimde Makabiyat Komitesi katılım raporları vardı ancak bunlarda tüm branşlarda tüm katılımcıları tespit etmek mümkün değildi. Çok eksikler vardı, bu nedenle bu isimlerin tespiti için Makabiyat Komitesi raporları- Şalom haberleri ve Makabiyat organizasyon raporlarını birlikte kullanmak zorunda kaldım. Sonuçta toplamda yaklaşık 2000 isim olan katılımcılar listesinde yalnızca 9-10 ismi tespit edemedim.
Beni zorlayan ikinci konu ise, basın taraması esnasında kullandığım haber kupürlerinde kullanılan yazım şekli oldu. 1930’lu yıllardan itibaren yaptığım basın taramasında eski Türkçe, düşük cümleler, isim hataları vardı. Önceleri bunları günümüz Türkçesine çevirmeye çalıştım ancak sonradan ana metinlere sadık kalmam gerektiğinden bunları olduğu gibi alıp dipnotlarda kelime anlamlarını ve düzeltilmiş isimleri kullanmaya başladım. Okuyucu bunları hata olarak algılamaması için de önsözde açıklama yapmayı uygun gördüm.
Karar vermekte zorlandığım bir konu da kullandığım Şalom spor haberleri oldu. Nerede durmalıydım. Sonuçta çevrimiçine geçilen 2006 yılına kadar olan arşiv haberlerini kullandım. İlgilenenler bu tarihten sonraki bilgilere çevrimiçi erişebilecekler.
Son zorluğu ise dizin hazırlarken yaşadım. Kitapta adı geçen tüm isim, yer ve kurum isimleri yaklaşık 20.000’i buluyordu. Bu isimlerde bazı elemeler yapmak zorunda kaldım. Umarım kimseyi üzmeyeceğim.
Kitabın içeriği hakkında bilgi alabilir miyiz?
Kitap üç cilt yaklaşık 1900 sayfadan oluşuyor.
Birinci ciltte ferdi sporcular, 1920’li yılların sonundan itibaren basında Yahudi sporcularla ilgili haberler, spor literatüründen alıntılar, Makabi ve Bar Kohba ile ilgili basın haberleri, Makabi’nin ünlü siması Momo Barzilay anısına, az bilinen İstanbul Spor ve Kültür Derneği ve Kuzguncuk Yahudi Spor Kulübü, İzmir, Edirne, Çanakkale ve Tire’de Yahudi spor faaliyetleri, azınlık spor kulüplerinde Yahudi sporcular ve engelli sporcular bulunuyor.
İkinci ciltte Yıldırımspor haberleri (kadrolar, karşılaşma skorları vs.), Yıldırımspor başkanları ve ilki hariç tüm başkanların isim ve anıları, İzak Abudaram anısına, Göztepe Kültür Derneği ve UÖML spor faaliyetleri yer alıyor.
Üçüncü ciltte ise Makabiyat basın haberleri, katılanların isimleri ve başarıları, katılımcılardan anılar ile zekâ oyunları ve briç konusunda iki önemli isim yer alıyor.
