Okulların açılmasıyla birlikte çocuklarda enfeksiyonlar da yeniden hayatımızın bir parçası oldu. Burun akıntısı, öksürük, boğaz ağrısı derken pek çok evde termometreler de yeniden ortaya çıktı. Ve çoğu ebeveyn için aynı endişe başladı: “Ateşi çıktı, şimdi ne yapacağız?”
Ateş, çocukluk çağında en sık karşılaştığımız belirtilerden biri. En sık nedeni enfeksiyonlardır. Bununla birlikte bağışıklık sistemi ve inflamasyonla ilişkili bazı hastalıklar ve çok daha nadiren bazı malign hastalıklar da ateşe neden olabilir. Ancak günlük pratiğimizde ateşle karşılaştığımızda öncelikle enfeksiyonları düşünürüz. Bu yazımda özellikle enfeksiyonlara bağlı ateşi ve ateşli bir çocuk karşısında nasıl davranmamız gerektiğini konuşacağız.
Ateş tam olarak nedir?
Ortam ısısına uygun giyinmiş ve en az 30 dakikadır istirahatte olan bir çocukta, tekniğine uygun olarak ölçülen rektal veya kulaktan vücut ısısının 37,8°C ve üzerinde, koltuk altından ölçülen vücut ısısının ise 37,3°C ve üzerinde olması ateş olarak kabul edilir.
Ateş neden yükselir, yükselirken çocuk neden üşür ve titrer?
Bir mikrop ile karşılaştığımızda bağışıklık sistemimiz aktive olur ve bazı maddeler salgılar. Bunlar beynimizdeki vücut sıcaklığını düzenleyen merkez olan hipotalamusun ‘termostatını’ daha yüksek bir dereceye ayarlar. Yani ateş çoğu zaman hastalığın kendisi değil, vücudun hastalığa verdiği bir yanıttır.
Örneğin çocuğun normal vücut sıcaklığı 37°C civarındayken, hipotalamus ateş sırasında hedef sıcaklığı 39°C olarak belirleyebilir. O anda çocuğun gerçek vücut sıcaklığı henüz 37°C olduğu için beyin, vücudun yeterince sıcak olmadığı mesajını verir. Kasların hızlı ve istemsiz kasılıp gevşemesiyle ısı üretimi artırılır; ciltteki damarlar daralarak ısı kaybı azaltılır. Böylece vücut yeni hedef sıcaklığa ulaşmaya çalışır. İşte bu nedenle çocuk üşür ve titrer.
Ateş hedeflenen seviyeye ulaştığında titreme ve üşüme genellikle azalır. Ateş düşmeye başladığında ise hedef sıcaklık normale döner; vücut fazla ısıyı uzaklaştırmak için damarları genişletir ve terleme ortaya çıkabilir.
39 derece mi daha tehlikeli, 38 derece mi?
Ateşin derecesi ile hastalığın ciddiyeti her zaman doğru orantılı değildir. Örneğin 39°C ateşi olan bir çocuk sizinle konuşuyor, sıvı alıyor, çevresiyle ilgileniyor ve oyun oynamak istiyorsa; 38°C ateşi olan ama çok halsiz, zor uyandırılan veya solunum sıkıntısı yaşayan bir çocuğa göre daha iyi durumda olabilir.
Bu nedenle ateşli çocuğu değerlendirirken yalnızca termometredeki sayıya değil, genel durumuna bakmak gerekir.
Peki ne zaman doktora başvurmalı?
Özellikle üç aydan küçük bebeklerde 38°C ve üzerindeki ateş mutlaka doktor değerlendirmesi gerektirir.
Her yaşta ise çocuğun genel durumunun belirgin şekilde bozulması, aşırı halsizlik veya bilinç değişikliği, zor uyandırılma, solunum güçlüğü, morarma, ense sertliği, bastırmakla solmayan döküntü, şiddetli ve geçmeyen ağrı, tekrarlayan kusma, belirgin sıvı kaybı veya nöbet geçirilmesi durumunda tıbbi değerlendirme gerekir.
Evde ateşi çıkan çocuğa ne yapabiliriz?
Ateşin tedavisinde temel amaç termometredeki değeri mutlaka normale döndürmek değil, çocuğun rahatlamasını sağlamaktır. Ateşin düşürülmesi, ateşe neden olan hastalığın tedavi edildiği anlamına gelmez. Büyük çocuklarda çocuğun kendini iyi hissettiği, küçük çocuklarda ise rahatladığı bir vücut ısısı düzeyi yeterlidir.
Hafif ateşte fazla kıyafetler çıkarılmalı, bol sıvı verilmeli ve ortamın çok sıcak veya soğuk olmamasına dikkat edilmelidir. Çocuk kendini iyi hissediyorsa yalnızca ateşin derecesi nedeniyle ateş düşürücü vermek gerekmez. Çocuk rahatsız, ağrılı ya da huzursuzsa kilosuna ve kullanılan ürünün konsantrasyonuna uygun dozda parasetamol veya ibuprofen kullanılabilir.
Ateş düşürücü verdikten sonra ateşin tamamen normale dönmesi beklenmemelidir. İlacın etkisini değerlendirirken termometredeki sayıdan çok çocuğun rahatlamasına ve genel durumuna bakılmalıdır.
Ateş düşürücüye rağmen ateşin devam ettiği bazı durumlarda, özellikle çocuk üç aylıktan büyükse, ateşli havale söz konusuysa veya rektal ateş 40°C’nin üzerindeyse, çocuğun rahatlatılması amacıyla ılık su uygulaması düşünülebilir. Ilık suyla ıslatılmış bezlerin boyun, koltuk altı ve kasık bölgesine uygulanması veya ılık duş şeklinde yapılabilir. Amaç ateşi tamamen normale indirmek değil, yaklaşık 1°C kadar düşürerek çocuğu rahatlatmaktır. Çocuk titriyorsa ılık su uygulaması yapılmamalıdır.
Soğuk duş, soğuk suyla kompres, sirkeli suyla silme veya alkolle vücudu ovma gibi yöntemler önerilmemektedir. Soğuk su titremeyi artırarak çocuğu daha da rahatsız edebilir. Alkol ise ciltten emilim ve solunum yoluyla toksik etkilere neden olabilir. Sirkenin de ateşi güvenli ve etkili şekilde düşürdüğünü gösteren bir kanıt yoktur.
Ateş sırasında sıvı ihtiyacı artabileceği için sıvı alımı özellikle önemlidir. İştahın azalması bu dönemde normaldir; çocuğu yemek yemesi için zorlamak yerine yeterli sıvı almasını sağlamak daha öncelikli olmalıdır.
Ateş beyne zarar verir mi?
En sık sorulan sorulardan biri “Ateş çocuğumun beynine zarar verir mi?” sorusudur. Enfeksiyonlara bağlı ateşin kendisi, genel olarak beyin hasarına neden olmaz.
Ateşli havale, özellikle 6 ay–6 yaş arasındaki çocuklarda görülebilen, ateşle tetiklenen bir nöbet türüdür. Bu yaş grubundaki çocukların yaklaşık yüzde 2–5’inin hayatının bir döneminde ateşli havale geçirme ihtimali vardır. Ateşli havale geçirmek çoğu çocuk için ciddi bir hastalığın göstergesi değildir ve basit ateşli havaleler genellikle kalıcı nörolojik hasara yol açmaz.
Çocuğunuz ateş sırasında nöbet geçirirse öncelikle sakin kalmaya çalışın. Çocuğu düşebileceği veya çarpabileceği yerlerden uzaklaştırın ve mümkünse yan yatırın. Ağzına kesinlikle kaşık, parmak, ilaç veya başka bir cisim koymayın. Nöbetin ne kadar sürdüğünü takip edin.
Özellikle ilk kez geçirilen nöbette, nöbet beş dakikadan uzun sürüyorsa, solunum güçlüğü veya morarma varsa ya da nöbet sonrasında bilinç normale dönmüyorsa acil tıbbi değerlendirme gerekir.
Sonuç olarak…
Çocuklarda ateş, özellikle okul ve kreş döneminde sık karşılaştığımız bir durum. Bu nedenle her ateşte paniğe kapılmak yerine, ateşli çocuğu bir bütün olarak değerlendirmek çok daha doğru.
Ateş çoğu zaman bağışıklık sisteminin enfeksiyonla mücadele ettiğinin bir göstergesidir ve tek başına korkulması gereken bir durum değildir. Ebeveyn olarak asıl önemli olan, çocuğun davranışındaki ve genel durumundaki değişiklikleri fark edebilmek ve gerektiğinde doğru zamanda tıbbi yardım almaktır.
Unutmayalım; ateş bir hastalık değil, vücudun bize verdiği bir yanıttır. Önemli olan, bu yanıtın arkasındaki çocuğu doğru değerlendirebilmektir.
