Şalom Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni İvo Molinas, 12 Ekim Pazartesi günü Adahan DeCamondo Pera, Autograph Collection´da gerçekleşen “Camondo´nun İzinde Bir Akşam” etkinliğinde, Osmanlı´nın önde gelen banker ailelerinden Camondoların İstanbul´un ekonomik ve toplumsal yaşamındaki izlerini anlattı. Molinas´ın konuşmasında ailenin finans dünyasındaki yükselişi, modern eğitim uğruna Yahudi cemaatiyle yaşadığı çatışma ve İstanbul´da bıraktığı mimari miras öne çıktı.
İvo Molinas’ın aktardığına göre, 1781’de İstanbul’da doğan Abraham Salomon Camondo, Osmanlı İmparatorluğu’nun önde gelen bankerleri arasında yer aldı. Oğlu ve torunlarıyla birlikte aile işlerini yürüterek Camondoların İstanbul’dan Avrupa’ya uzanan finans çevrelerinde güçlenmesini sağladı. Rothschild ailesinin geniş aile ağıyla karşılaştırıldığında daha sınırlı bir aile yapısına sahip olan Camondolar, buna rağmen bankacılık ve ticaret alanında önemli bir etki yarattı.
Molinas, ailenin tarihini anlatırken 19. yüzyılda Yahudi cemaati içinde modern eğitim konusunda yaşanan tartışmalara da değindi. Abraham Salomon Camondo’nun torunu Behor Camondo, Yahudi gençlerin yalnızca dinî eğitimle sınırlı kalmaması gerektiğini savunarak Fransızca, Osmanlı Türkçesi ve din dışı dersleri içeren bir eğitim modelini destekledi. 1856’da Hasköy’de açılan Escuela adlı okulda bu anlayış doğrultusunda eğitim verildi. Avrupa’daki eğitim anlayışından etkilenen girişim, Yahudi gençlerin yeni meslekler edinmesini ve dünyadaki gelişmeleri takip etmesini amaçlıyordu. Ancak okul, gençlerin dinlerinden uzaklaşabileceğini düşünen muhafazakâr din adamlarının tepkisiyle karşılaştı. Bir süre kapalı kalan okul, müfredat ve yönetim konusunda verilen tavizlerin ardından yeniden açıldı.
Eğitim tartışması, 1861’de cemaat içinde büyük bir krize dönüştü. İvo Molinas’ın Şalom’da yayımlanan “Türk Yahudilerinin modernleşme süreci ve Avram Kamondo” başlıklı yazısında da aktardığına göre, Haham İzak Akriş, Camondo’nun Yeniköy’deki yalısına giderek okulu kapatmasını istedi ve aksi halde onu aforoz etmekle tehdit etti. Camondo bu talebi kabul etmeyince Akriş’in onu Yahudi cemaatinden aforoz ettiği belirtildi. O sırada yalıda bulunduğu aktarılan Sadrazam Fuad Paşa’nın emriyle Akriş, Eyüp’teki İplikhane’ye hapsedildi. Bir hafta sonra Sultan Abdülaziz, Akriş’in tutuklanmasını protesto eden kalabalıkla karşılaşmasının ardından serbest bırakılmasını sağladı. Olay, cemaat içindeki modernleşme tartışmalarının Osmanlı yönetimine kadar uzandığını gösterdi.
Bu dönemdeki ayrışma, İstanbul’daki İtalyan Yahudi cemaatinin oluşum süreciyle de ilişkilendiriliyor. Camondo’nun desteklediği reform yanlısı çevrelerden bazıları, 1860’larda Sefarad cemaatinden ayrılarak Pera’da ayrı bir cemaat yapısı oluşturdu. Bugün Beyoğlu’nda bulunan İtalyan Sinagogu bu cemaatin tarihî mirasları arasında yer alıyor. Ancak sinagogun ilk binası Camondo’nun ölümünden sonra, 1885’te inşa edildi; bugünkü yapı ise 1931’de yapıldı.
Camondo ailesinin ekonomik etkisi, özel bankacılık faaliyetleriyle sınırlı kalmadı. Abraham Salomon Camondo ve kardeşi İsak’ın kurduğu banka, Osmanlı yönetiminin önemli finans kaynaklarından biri hâline geldi. Aile, 1853-1856 yılları arasındaki Kırım Savaşı sırasında Osmanlı Devleti’nin finansmanına katkıda bulundu. Savaşın harcamalarının karşılanmasına yönelik krediler sağlayan Camondolar, sonraki yıllarda da Osmanlı hazinesinin mali ihtiyaçlarının karşılanmasında rol oynadı. Londra, Paris ve Viyana’daki finans çevreleriyle kurdukları ilişkiler, Osmanlı yönetimiyle Avrupa piyasaları arasında bağlantı kurmalarını sağladı.
Konuşmada ailenin İstanbul’daki mimari mirası da öne çıktı. Galata’da Bankalar Caddesi ile Banker Sokağı arasında yer alan Kamondo Merdivenleri, ailenin kentte bıraktığı en tanınmış izlerden biri. 19. yüzyılda inşa edilen merdivenler, kendine özgü mimarisiyle günümüzde de dikkat çekiyor.
Abraham Salomon Camondo, 1873’te Paris’te hayatını kaybetti. İstanbul’da defnedilmeyi vasiyet eden Camondo’nun naaşı, İstanbul’a getirilerek Hasköy’deki Yahudi Mezarlığı’nda, saray bandosunun eşlik ettiği görkemli bir devlet töreniyle toprağa verildi. Camondo’nun cenaze töreni, Osmanlı'da kendisine duyulan saygının ve ekonomik yaşam üzerindeki etkisinin dikkat çekici bir göstergesi oldu. Ailenin bankacılık, eğitim ve mimari alanlarındaki faaliyetleri, Osmanlı yönetimi, Avrupa finans dünyası ve Yahudi toplumunun dönüşümüyle kurduğu ilişkiler üzerinden İstanbul’un 19. yüzyıl tarihine ışık tutuyor.
