Sık sık kültürümüzü koruyamadığımız veya kültürsüzleştiğimizden söz edildiğini duymaktayız. Hatta konu bazı değerleri kaybetmekle birlikte birlikteliğimize uzanan bir tehdit olarak da anılmakta. Sosyal medyadan, algoritmaların çalışma sistemine, uluslararası dijital yayın platformlarından, yerli TV dizilerine kadar kültürümüz üzerindeki iç ve dış etkiler sorgulanmakta, yeni nesiller için endişeler dile getirilmekte. Durum bazıları için adeta ‘kimlik tasfiyesi’ boyutunda ve toplumumuza ait değerlerin bilinçli ve sistemli bir şekilde çürütüldüğü düşünülmekte. Sahi hem global olarak hem de ülkemizde nasıl bir değişim yaşanmakta, nereye doğru yol almaktayız? Bu soruya cevap aramadan önce yazı dizimizin ilk bölümünde konunun önemini ortaya koyacak soruyu hep birlikte soralım.
“Bir toplumu gerçekten bir arada tutan nedir?”
Bu büyük soruya cevap olarak elbette devlet düzeni, hukuk, adalet, kurumların doğru çalışması vb. sayılabilir. Ama tüm bunların yanında, belki de bunların üzerinde bir öge daha var: toplumsal kültür.
Antropoloji literatüründe bir zamanlar tam 164 farklı tanımı bulunan soyut bir kavramı ele almak elbette kolay değil. “Bir millete kimlik kazandıran, diğer milletler ile ortak ve farklı yönleri gösteren, zaman ile değişime açık olsa da, o topluma özgü maddi ve manevi değerler bütünü” şeklindeki tanımdan hareket edersek, toplumdan topluma farklılık göstermesi ile birlikte, toplumsal bütünlüğün olmazsa olmaz unsurlarından biri olduğu sonucuna varabiliriz. Tıpkı güçlü ve sağlam bir duvar için pek üzerinde durulmasa da, yıkıldığında hatırlanan ve dikkatleri çeken taşları birleştiren ‘harç’ misali. Bu harcı oluşturan ortak dil, gelenekler, dini/seküler ritüeller topluma ‘biz’ bilinci kazandırır, bireyselliğin toplumsal bağların önüne geçmesini engeller. Bununla birlikte geleceğe de ışık tutar. Gelenekler, atasözleri, ahlak kuralları farklı durumlar veya sorunlar karşısında yol göstericidir, adeta ‘kullanım kılavuzu’ işlevi görür.
Bu argümanları göz önünde tutarsak, kültürün korunması ve ileriye taşınması yalnızca geçmişe ve atalarımıza saygı için değil, bize ve bizden sonraki kuşaklara ışık tutacak bir deniz feneri ve yarınlara bırakacağımız en güzel mirastır.
Bununla birlikte globalleşmeyle artan, teknoloji ve iletişim ağlarının ulaştığı seviyenin hızlandırdığı etkileşim, bir kültüre ait bazı ögeleri zamanla yalnızca nostaljik anlamda korunabilen bir boyuta getirmekte. Zira kültür yaşayan bir organizma gibidir, yeni unsurlar alan, eski bazı alışkanlıkları bırakan, başkalarından etkilenen ve kendisi de başkalarını etkileyen.
İşte tam bu noktada gönlümden bir metafordan yararlanmak ve sözlerime şöyle devam etmek istiyorum. “Tıpkı taşıdığı su sürekli değişen bir nehir misali. Taşıdığı su değişse, sesi bazen daha yüksek, bazen daha alçak olsa da, bazen daha kirli, bazen daha canlı görünse de, yatağı hep aynıdır.”
Bir yandan da içimdeki muhalif ben, dürtmeden duramıyor beni. “Peki ya yatağı da değişiyorsa zamanla? O zaman nehir, o nehir olmaktan çıkar mı mutlaka” diye soruyor. Duraklıyorum. “Bir toplumun kültürünün asla değişmez, adeta kırmızı çizgileri olan ögeleri de var mıdır?” sorusu aklımı çeliyor.
Bir yanım “evet, olmalı” deyip başını sallarken, diğer yanım Antik Çağ filozofu Efesli Herakleitos’un “Evrende ve yaşamda sabit kalan bir şey yoktur, değişmeyen tek şey değişimdir” sözünü kulağıma fısıldıyor.
Kültür başlığı altında toplumun farklı kesimleri arasında yaşanan bu karmaşa (ve hatta mücadele) belki de burada düğümleniyor. Değişmesi kaçınılmaz olan şeylerin korunmasından mı söz ediyoruz?
Galiba ‘zurnanın zırt dediği yer’ tam da burası. “Bir kültürün ‘öz’ü olmalı mı, evet ise, bu öze neler dahildir?” sorusu tartışmaya açık ve sübjektif bir alan olarak karşımızda durmakta. Yaşamımızda zamanın ruhuna göre bazı alışkanlıklarımız, davranışlarımız ve hayata bakışımız değişiyor ve birçoğuna kolaylıkla adapte oluyoruz. Örneğin yüz yıl önce bir kadının çalışması bazı toplumlarda hoş karşılanmazken, bugün çalışma hayatına katılımı bir hak görülüyor. Çocuğa fiziksel ceza önceden terbiye olarak kabul edilirken, bugün birçok toplum bunu hak ihlali kabul ediyor. Bu örneklerdeki gibi, zaman içinde gerçekleşen bazı değişimler doğal, hatta ilerlemenin bir parçası olarak görülüyor. Ancak sıra kültürün daha derin katmanlarına geldiğinde, aynı toplumsal mutabakatı bulmak kolay olmuyor. Bu durum birçok toplumda özellikle kültürün inanç ve kutsal çerçevesi söz konusu olduğunda daha da belirgin hale gelmekte. Çünkü bir toplum için değişim, kimileri açısından kaçınılmaz bir dönüşümken, kimileri için korunması gereken bir değerin aşınması anlamına gelebiliyor.
Devam edecek
