Arkeologlar, Litvanya'daki tarihi Büyük Sinagog'un zeminini bütünüyle gün yüzüne çıkardı. Nazi ve Sovyet işgalleriyle neredeyse silinip gitmiş olan hazineler ortaya çıkartılırken geriye kalanların nasıl korunacağı ve yorumlanacağı konusunda Litvanya Yahudileri arasındaki görüş ayrılıkları açığa çıktı.
Vilnius'un merkezinde dolaşanlar artık, bir zamanlar ‘Kuzeyin Kudüs'ü’ olarak anılan şehrin zengin Yahudi geçmişine açılan bir kapı niteliğindeki zemin çukurunun yanından geçiyor. 1940'tan bu yana ilk kez; Diaspora Yahudileri için önemli dini, kültürel ve entelektüel merkezlerden biri haline gelen ve 17. yüzyılda inşa edilen Vilna Büyük Sinagogu'nun cilalı, renkli zemini ve ibadet alanının tamamı görülebiliyor.
Günümüzde Litvanya’da varlığını sürdüren ancak sayıları 3.000’in altında olan Yahudi topluluğu içinde, söz konusu alanın korunması gerektiği konusunda hiçbir tartışma bulunmuyor. Ancak geçmişin nasıl korunacağı ve üzerine ne inşa edileceği konusundaki görüş ayrılıkları, Litvanya Yahudileri için geriye kalan son kimlik dayanaklarından birine dair derin acıları yeniden gün yüzüne çıkardı.
Topluluğun başlıca temsil organı, kazı alanının üzerine yeni bir Yahudi toplum merkezi inşa etmeyi planlıyor. Merkezde ziyaretçiler, Büyük Sinagog’un zeminini cam bir katman veya bodrum katındaki bir sergi aracılığıyla görebilecek. Merkezin üst katlarında ise kültürel, sosyal ve eğitsel etkinliklerle günümüz Yahudi yaşamı yaşatılacak.
Bazı Ortodoks Yahudiler ise, sinagogun ya bir ibadethane olarak yeniden inşa edilmesi ya da tamamen arkeolojik bir sergi alanı olarak korunması gerektiğini savunarak bu projeye karşı çıkıyor. Diğer bölge sakinleri ise yeni binanın misyonunun Litvanyalı Yahudilerle sınırlı kalmayıp genişletilmesi; tüm Litvanyalılar arasında hoşgörüyü, insan haklarını ve Yahudi tarihinin anlaşılmasını teşvik eden bir merkez sunması gerektiğini belirtiyor.
II. Dünya Savaşı öncesinde, nüfusunun yaklaşık yüzde 40'ı Yahudi olan Vilnius'ta, 100'den fazla sinagog ve Yahudi ibadethanesi arasında heybetli Büyük Sinagog da yer alıyordu. Holokost sırasında Litvanyalı Yahudilerin yüzde 90'ından fazlası katledilmiş; 1944'ten 1990'a kadar geçen süreçte ise Vilnius, Sovyet Litvanya Cumhuriyeti'nin başkenti olarak yeniden şekillenmişti. Naziler tarafından yakılıp büyük ölçüde tahrip edilen sinagog, daha sonra yerine bir okul inşa edilmesi amacıyla Sovyetler tarafından tamamen yıkılmıştı.
