KEDATE KAYADA! NO RESPIRES…

Dora NİYEGO Judeo-Espanyol
20 Mayıs 2026 Çarşamba

Enero 1945. Auschwitz‑Birkenau. La gerra se esta eskapando — i los nazis ya lo saven. Las fuersas sovietikas se estan aserkando. Los ofisiales SS estan destruyendo testigos, i estan forsando prizonieros a las marchas de muerte.

Tova Friedman, de sesh anyos, duspues de mezes en el kampo, esta apenas biva. Su madre ya save ke su ija no va sovrebivir la marcha.

 La yevo a su ija a la enfermeriya del kampo. La metio entre puerpos muertos. La kuvrio kon una manta i se aserko a su oido i le disho: “Kedate kayada. No respires.”

Los gardianes SS pasaron por la enfermeriya. Sus ordenes eran klaros: no deshesh testigos.

Una otra vez, Tova estava en el grupo ke fueron yevados a la kamareta de gas. Ma el instrumento de gas no lavoro. El kargado salyo afuera para mirar. Tova salyo de la kamareta kon unas kuantas kreaturas. El Dio la kijo salvar.

El 27 de enero 1945, los soldados sovietikos entraron por las puertas de Auschwitz. Toparon unos 7,000 sovrebiventes. Los ke estavan enfermos. Los ke se avian eskondido.

Tova Friedman era una de las 50 kreaturas topadas bivas en Auschwitz el dia de la liberasion — en un kampo ande 1.5 miliones de kreaturas judias fueron asasinadas.

Tova podia efasar sus memorias i estarse kayada. Podia rekonstruir su vida i deshar el pasado enterrado. En lugar de esto, Tova Friedman se izo psikoterapista.

Por ocho dekadas, entro en klasas i oditorios, en muzeos del Olokosto i universidades, i konto su istoria sin tremblar. Eskrivio el livro La Ija de Auschwitz. Respondio a las kestiones de kreaturas de la mizma edad ke tenia kuando se eskondio debasho de la manta. Avlo a miliones de personas.

La djente le estuvo demando: “Deke estas rebiviendo lo ke pasates? No te esta aziendo pena?” No estuvo dando repuesta, porke se estuvo konsintiendo ke eya esta yevando el pezo de todos los ke no sovrebivieron: “No yevo odio. Ma no me olvido. I no kero ke dingunos mas se olviden”.

Porke eya entendio una koza, al mundo le tomo dekadas para ambezar: Olvidar no es sanar. Olvidar es permeter ke afite otra vez.

Oy, Tova bivio mas de ochenta anyos. La jenerasion de testigos biventes — "los ke pueden mirarte en los ojos i dizir yo estava aya, yo lo vide, esto era la golor"  — kedo apenas una kuantas personas ke bivieron este oror. Kada anyo, el serklo se esta enchikesiendo.

Por esto eya kontinuo a avlar. Kada testimonio ke da es tambien una devda — a la kreatura ke estuvo a su lado en la kamera de gaz i ke desparesieron la semana sigiente. A las madres ke no fueron topadas. A las 1.5 miliones de kreaturas. El mundo se esta ambezando a dizir sus nombres a boz alta.

Eya sovrebivio no solo para si. Eya sovrebivio para ke la sovrebivensia tenga sentido.

 

Siz de yorumunuzu yapın

Tüm Yorumları Görün