Seyahatlerden birkaç ay evvel hazırlıklara başlarım. Gezi programı hazırlığı yaparken, mutlaka gideceğim şehirde sinagog ve kaşer restoranları araştırırım. Avrupa´nın neredeyse her ülkesinde, Uzakdoğu´da, Singapur´da, Afrika´da, Fas´ta, ABD´nin gittiğim nerdeyse tüm eyaletlerinde, Güney Amerika´nın iki büyük ülkesi Arjantin ve Brezilya´da sinagog ziyareti yapma fırsatım oldu. Bazı şehirlerde kaşer restoranlarda da yemek yedim. Bu yazımda ziyaret edebildiğim sinagogları anlatmaya çalışacağım. Restoranlarında yediğim damak çatlatan lezzetleri paylaşacağım.
Avrupa’da özellikle Paris, sinagog ve kaşer dükkânların cennetidir diyebilirim. 9. Bölge sokakları adeta Yahudi mahallesidir. Cadet ya da Poissonier metro duraklarında inerseniz Folies Bergere’nin sokağı Rue Richer ve paralel sokakları sinagog, kaşer restoran, büfe, pastane, market ve kasaplarla doludur. Bu bölgede Rue Buffon’da bir akşam Arvit duasına gitmiştim. Kuzey Afrika Sefaradlarının bir sinagoguydu. Dua ve ritüeller İstanbul’dakine çok yakındı. O sokaklarda birkaç Sefarad Sinagogu daha gördüm. Yine 9. ve 10. bölgelerdeki Rue Lafayette sokağının arka paralel sokaklarında Rue de La Victoire 44’te Grand Sinagog, ayrıca Rue Saint Lazare’da çok büyük iki sinagoga gittim. İstanbul’da Neve Şalom dahi bu büyüklükte değil. Bu sinagoglar Aşkenaz sinagogları olup içinde küçük birkaç midraş, seuda ve toplantı salonları var. Bir Şabat duaya gitmiştim. Tefila’yı Aşkenaz tarzı yaptıklarından çok fazla konsantre olamamıştım. Ancak şanslıydım; bir Bar Mitsva törenine denk gelmiştim. Töreni çok beğendim.
Grande Synagogue de Paris (Synagogue de la Victoire)
Rue Richer sokağında Las Alles isimli restorana bayılırdım. Fas, Tunus mutfağı ile ızgaraları harikaydı. Maalesef son gittiğimde kapandığını gördüm. Bu sokağın paralelinde birçok kaşer lokanta yer alıyor. Oralarda kebaplar yiyip adeta ocak başı keyfi yapardım. Şarküteri dükkânlarından salam, sosis, rozbif gibi etleri İstanbul’a getirirdim. Gecesi, gündüzü, binaları, anıtları ve bahçeleri ile bana keyif veren bir destinasyondur Paris.
Amerika’da sinagoglar
ABD’nin birkaç eyalet ve şehrini gezme fırsatım oldu. New York da Paris gibi sinagog ve kaşer restoranlar cennetidir. Ortodoks, Reformist, Konservatif, Sefarad birçok sinagog var... Gezdikçe karşılaştığım ve çat kapı girip gördüğüm, bazen Şabat duaları için gittiğim sinagoglar oldu. Gezerken karşılaştığım Merkez Sinagog Avadat Hesed Cemiyeti, Manhattan’da 652 Lexington Avenue ile 55. Sokağın kesiştiği yerde bulunur. Budapeşte'deki Dohany Sinagogu’nun bir kopyası gibidir. Kocaman oluşu ve büyüklüğü ile insanı hayrete düşüren bir mimarisi var. Vitrayları, sütunları, akustiği görmeye değer. Merakımdan bir cuma akşamı Şabat duası için Reformist sinagoguna gitmiştim. Ortodoks geleneklerine ters gelen ritüeller çok ilgimi çekmişti.
New York şehri restoran, kafe, marketlerin kaşer bölümleri ile cennet gibi. Hamburger, sosisli, Shawarma, gibi ürünler satan fast food, dünya mutfaklarından seçmeler bulabileceğiniz restoranlar, et ve kebap çeşitleri yiyebileceğiniz kaşer lokantaları adım başı bulabilirsiniz New York’ta.
Budapeşte Dohany Sinagogu
Gemi seyahatine çıkmak için Miami’ye gitmiştik. Orada yaşayan bir arkadaşım beni otelden alıp şehir turuna çıkarmıştı. İlk durağımız Miami’de yaşayan Mısırlı Yahudilerin kurduğu bir Sefarad sinagogu olmuştu. Oğlu bar mitsva dersi için o sinagoga gittiğinden, eşi ve oğlunu almaya gitmiştik. Bu vesileyle sinagogu görme fırsatım oldu. Çok büyük olmayan, mütevazı ancak şık bir sinagogdu. Tefila sonrası bahçede seuda vardı. Ancak seuda denemezdi; adeta ‘brunch’tı. Salatalar, mezeler, soğuk - sıcak et ve tavuk yemekleri, sanki bir şölen gibiydi. ABD’nin hemen hemen tüm şehirlerinde sinagog, kaşer restoran ve kafelerle karşılaştım.
Avrupa gezilerinde gördüğümüz sinagoglar
BTS grubumuz ile birlikte ilk seyahatimizi Londra’ya yapmıştık. Programımda Şabat sabahı tefilaya gitmek vardı. Şehir merkezindeki sinagoga metroyla gitmiştik. Merkez Sinagog, Hallam Sokağı 36 adresindeydi. Keyifli bir tefila sonrası Şabat seudasına davet edildik. Etrafımızı çeviren meraklı İngilizler, İstanbul ve İstanbul Yahudileri hakkında bilgiler aldı. Aşkenaz Sinagogu olduğundan seuda da Aşkenaz tarzı idi. Envai çeşit malzemelerle dolu sofrada inanın pek yiyecek bir şey bulamadık. Ama müthiş bir keyif idi bizler için Londra Central Sinagogu’nda geçirdiğimiz o Şabat.
Fuar için Almanya’nın Frankfurt şehrine çok gittim. Freiherr-vom- Stein Str. 30 adresindeki The Whestend Sinagogu’na bir akşam vakti gittim. Dua çıkışı sinagog görevlisi ile yürüyerek eski şehrin bulunduğu Römer’e kadar birlikte geldik. Almanya ve Frankfurt Yahudileri hakkında bilgiler anlattı. O da benden İstanbul’u dinledi. Sinagog İlahileri Korosu ile bir kez Münih’e gitmiştim. Fırsat yaratıp Şabat sabahı Sankt-Jakobs-Platz 18, adresindeki Ohel Yaakov Sinagogu’na gittim. Çok büyük olmayan, modern ve şık mimarisi olan, güzel bir sinagog idi.
Moskova Choral Sinagogu
Köklerimin yaşadığı İspanya’yı çok merak ediyordum. İlk ziyaret ettiğim şehri Barselona oldu. Barselona’nın Merkez Sinagogu, Carrer de’lAvenir 24 Sarria Sant Garyasi adresindeydi. Cuma akşamı gitmiştik sinagoga. İnsanlar çok şık bir davete gelir gibi şık giyimliydi. Harika bir Arvit duası yapmıştık.
Fitur turizm fuarı için Madrid’e gittiğimde Ela Tur ortaklarından Eli ile buluşmuştuk. Birlikte cuma akşamı 3 Calle Balmes adresindeki Beth Yaacov Sinagogu’na gittik. Dualar makamsal müzik ile Sefarad tarzı okunuyordu. Madrid’de değil de İstanbul’da bir sinagogda idim. Madrid’e gittiğinizde Toledo’ya gezi yapmamak olmaz. Kuledibi’nin 1940’lı yılları andıran çehresi beni benden almıştı. Toledo Sefarad Müzesi’ni gezerken camekân içinde İzmirli bir çiftin evlilik ketubasını gördüğümde çok heyecanlanmıştım.
Rusya’ya gittiğimizde Moskova ve St. Petersburg şehirlerini ziyaret ettik. Her iki şehirde sinagoga gitmiştik. Sinagoglar, içinde Midraş, kaşer lokanta, küçük market, bahçe ve birkaç unsuru barındıran yapılardı. Moskova’daki sinagogun adresi, Choral Sinagog Bol'shoy Spasoglinishchevskiy Pereulok, 10 St. Petersburg’daki ise Grand Coral Sinagog, Lermontovskiy Prospekt 2 idi.
Avrupa’nın en büyük sinagogu Macaristan’ın Budapeşte şehrindeki Dohany Sokağı Sinagogu. Konservatif ve arkasında reformist midraşı bulunan bir sinagog idi. Geziye BTS grubumuzla gitmiş, birlikte cuma akşamı Arvit duası yapmıştık. Çıkışta Galt Kosher restoranı olan King David Oteline yemeğe gitmiştik. Tüm tabakları yiyemeden geri yollayıp doymadıysak da çok keyifli ve eğlenceli bir Şabat gecesi geçirmiştik. Dohany Sokağı’ndaki sinagogun yanında Theodor Herzel’in yaşadığı ve müze haline getirilmiş evi gezmek mümkün.
Avusturya’nın Viyana şehrine gittiğimizde turizm ofisinden sinagogun yerini öğrenmiştim. Verilen broşürlerden Stadttemple Sinagogunun Seitenstettengasse 4 adresinde olduğunu öğrendim. Sinagogun bulunduğu bina çok amaçlı bir kompleks olup içinde kaşer restoran da vardı.
Amsterdam Portekiz Sinagogu
Hollanda’nın birçok şehrine gittim. Ancak Amsterdam Anne Frank’ın evi, ressam Rembrant’ın müzesi, Portekiz Sinagogu, market ve restoranları ile Yahudi gezginler için çok keyifli bir şehir. Portekiz Sinagogu Mr. Visserplein 3 adresinde olup çok ilginç bir yapı. Dışardan görünmemesi için yüksek duvarlarla çevrili. İç mekânın aydınlatılması sadece avizelerin içindeki mumlarla yapılıyor. Dünya ve Ortadoğu mutfağının spesyalitelerini bulabileceğiniz birçok restoranı var.
Çekya’nın Prag şehri de adeta açık hava müzesi gibi. Tarihi mezarlık, sinagoglar, lokantalar, Franz Kafka’nın yaşadığı ve şu anda müze olan evi ve eski Yahudi mahallesi ile burada da Yahudilik ile ilgili birçok mekan bulmak mümkün. Spanelska (İspanyol) Sinagogu çok eski; şu an müze vazifesi görmekte. 2.000 Yahudi nüfusa sahip Prag’da üç farklı kaşer lokanta var. Trafiğe kapalı alan üzerinde bir avlu içinde bulunan Şalom Rest isimli lokantada ilk defa gulaş yemiştim; o kadar beğenmiştim ki ertesi akşam tekrar gidip aynısını yemiştim.
Yunanistan’da ilk olarak Selanik’e gitmiş Vesileos Irakleiou 26 adresindeki Yad Lezikaron Sinagogu’nda Şabat tefilası yapmıştık. İstanbul’dan giden Kadıköylü bir arkadaşın sinagogda görevli olduğunu görünce çok sevinmiştik. Gemi ile Yunan Adaları turu yaptığımızda özel tuttuğumuz rehbere rica etmiş Atina’daki Melidoni 3 adresindeki Bet Shalom Sinagogu ve müzesini programa dâhil etmiştik.
BTS ile Portekiz seyahatimizde Porto ve Lizbon’a gitmiştik. Gitmeden Porto Cemaati ile yazışmış, geleceğimiz gün ve saati belirtip sinagogu ziyarete gitmiştik. Mekor Haim Sinagogu R. De Guerra Jungueiro 340 adresindeydi. Çok büyük olmasa da şirin, pırıl pırıl, bahçe içinde bir sinagog... Kalabalık bir grup gittiğimizden saat de uygun olunca Minha duası yapma şansımız olmuştu.
Baltık gezimizde Letonya’ya gitmiştik. Gemi inişinde bir rehberle şehir turuna çıktık. Tur, bize özel olduğundan sinagoga gitmek istediğimizi söyledik. Bizi, yürüme mesafesindeki Riga Sinagogu Peitavas iela 6/8 adresine götürdü. Sinagogda bizi karşılayan rabi nereden geldiğimizi sordu. İstanbul cevabını alında “Rabi Mendy’nin memleketinden” dediğinde hayret etmiştik.
MSC ile İstanbul hareketli Adriyatik turuna çıkmıştık. Gemi Dubvrovnik’e yanaştı. Eski şehri gezinirken karşımıza Yahudi Müzesi çıktı. Zudioska ul 5 adresindeki müze çok küçük olsa da birkaç obje ve sinagog ile ilgili magnet almıştık.
Trenle Bulgaristan’ın baş şehri Sofya’ya gitmiştik. Şabat tefilasına almadılar. “Yarın gelin” dediler. Anladığımız kadarıyla ertesi gün müze gibi gezdireceklerinden para alacaklardı. Şabat bedava girmemizi istemediler. Sofya Sinagogu Exarch Joseph Street 16, 1000 adresindeydi. Sinagogun karşısındaki Tzum isimli AVM’yi gezerken içinde Jerusalem isimli kaşer restoran gördük. Ertesi akşam yemeğe gittik.
İki yerde ‘yok artık’ dediğim sinagoglar
İlki Singapur’du. 24/26 Waterloo St, adresinde ki Maghain Aboth Sinagogu. “Vay be” demiştim, Singapur’da sinagog göreceğimi tahmin etmemiştim. Bir de gemi ile yaptığımız Karayip gezisinde St. Thomas Adası’na uğramıştık. Burada da sinagog olduğunu öğrenince bir kez daha “vay be!” demiştim.
Fas gezimizde Kazablanka ve Marakeş’e gitmiştik. İlk gün programımızda Kazablanka Yahudi Müzesi turu vardı. 81 Rue du chasseur Jules Gros, adresindeki müze Etnografya Müzesi tadındaydı. Marakeş’e geldiğimiz akşam Sukot Bayramı idi. Sinagogun ismi Talmoud Torah, adresi ise şehir merkezine çok yakın Slat Al Azama adresinde olup, tam Fas kültürünü yansıtan mimarideydi.
Güney Amerika’da rastladıklarımız
Güney Amerika gezimizde Arjantin’in Buenos Aires ve Brezilya’nın Rio de Janeiro şehirlerine gitmiştik. Arjantin’deki Templo Libertad Sinagogu AAO Libertad 769, c 1012 Cdad Autonoma de Buenos Aires adresindeydi. Cuma akşamı Şabat duasına gittik. Çok büyük bir sinagogdu. O kadar büyüktü ki içinde Ortodoks, Sefarad ve Reformist midraşları vardı. Etleri dünyaca meşhur Arjantin’de Tucuman 2633 C 1052 Cdad Autonoma de Buenos Aires adresindeki kaşer restoran Al Galope’de neredeyse tüm etlerden karışık bir tepsi yaptırdık. Rio’ya geçtiğimiz de R. Ten. Possolo, 8 - Centro, adresinde ki Grande Templo Israelita do Rio de Janeiro Sinagogu’na gitmiştik. İstanbul’dan göç eden dindaşlarımızın da yapımında maddi destekleri olmuş diye anlattılar.
Başka bir yazımda İzmir, Ankara, Bursa, Gaziantep, Adana, Çanakkale, Hatay, Edirne ve tabi ki İstanbul’da ziyaretine gittiğim sinagogları paylaşırım.
Bir Tutkudur Seyahat…
