İŞİNİZİ YAPAY ZEKADAN KORUMAK - III Ara basamaklar kaybolurken

İş hayatında öğrenme çoğu zaman bilgi edinmekle eş anlamlı görülür. Oysa gerçek öğrenme; tekrar ederek, gözlemleyerek, hata yaparak ve zaman içinde sorumluluk alarak oluşur. Bir işi yapmak ile o işi gerçekten anlamak arasındaki fark da tam burada ortaya çıkar. Tecrübe, ne sayıda iş çıkardığımızdan ziyade, karşılaşılan durumların çeşitliliği ve bu durumlar karşısında alınan kararlarla oluşur. Hatta tecrübe için yapılan yanlışlardan çıkarılan derslerdir desek yanlış olmayacaktır.

Tam da bu noktada, yapay zekânın iş hayatına daha fazla entegre olmasıyla birlikte öğrenme ve gelişim sürecinin yapısı da değişmekte. Bu durum bazı önemli soru işaretlerini de beraberinde getiriyor. Zira yapay zekâ destekli araçlar, öğrenme sürecinin bazı adımlarını hızlandırmaktan çok, kimi zaman bu adımların yaşanmadan geçilmesine neden olabilmekte. Oysa bazı süreçler yalnızca bilgi edinmek için değil; muhakeme, sorumluluk ve mesleki olgunluk geliştirmek için de yaşanmalı. Bu nedenle süreçlerin hızlanması, her zaman öğrenmenin derinleştiği anlamına gelmeyebilir.

Şüphe yok ki artık veri toplama, analiz ve rapor oluşturma gibi işlemler çok daha hızlı ve etkin şekilde yapılabiliyor. Bu dönüşüm elbette önemli avantajlar sunuyor; ancak aynı zamanda bazı riskleri de getirmekte. Bu risklerden bazıları bireyin tecrübe kazanma süreci ve kendini okuma/değerlendirme biçiminde hissedilmekte. Biraz daha detayına girerek bu alanlara bir göz atalım:

• Gelişme ve tecrübe kazanmada sorunlar: İş hayatının özellikle giriş seviyesinde bu riskler daha belirgin hale gelmekte. Yapay zekânın özellikle giriş seviyesindeki tekrar eden, analiz ve raporlama ağırlıklı görevleri üstlenmesiyle birlikte, öğrenme ve tecrübe kazanma süreci de doğrudan etkileniyor. Oysa giriş seviyesi işler, geleneksel olarak öğrenmenin ve mesleki gelişimin ilk basamaklarını oluşturuyordu. Eğer öğrenmenin doğal sürecinde yer alan tekrar etme, gözlem yapma ve hata deneyimleme alanları daralıyorsa, bu birikim nerede ve nasıl gelişecek? Unutulmamalı ki daha üst düzey sorumluluklar için gerekli olan anlamlandırma, yorumlama, öncelik belirleme ve karar verme kapasitesi de aynı hızda gelişmeyebilir.
•  İyi çıktılar sonucu yetkinlik yanılsaması: Yapay zekâ destekli hızlı üretim, kişiye henüz tam oluşmamış bir tecrübeyi oluşmuş gibi hissettirebilir. Oysa ortaya çıkan çıktılar ile bu çıktıları gerçekten anlama, yorumlama ve yönetme kapasitesi her zaman aynı düzeyde değildir. Kişi, gelişmiş çıktılar ve raporlamalar ürettikçe kendi yetkinliğini olduğundan daha ileri bir noktada görebilir.

Bunlara ek olarak, doğrudan kurumsal, hatta sistemsel risk içeren şu belirsizlikler de beraberinde gelmektedir.

• Hazır olmadan yükselme ve doğru insanı ayırt edebilme sorunu: Benzer bir yanılsama yönetim tarafında da oluşabilir; üretilen çıktının kalitesi, o çıktının arkasındaki bireysel katkı ve kapasitenin olduğundan daha yüksek değerlendirilmesine yol açabilir. Oysa veri üretmek ile muhakeme kurmak ve anlam üretmek, benzer görünen fakat farklı derinlikler gerektiren iki ayrı süreçtir. Eskiden giriş seviyesinde yapılan hatalar daha sınırlı etkiler yaratırken, bugün yeterince olgunlaşmadan üst sorumluluklara gelen kişilerin hataları çok daha geniş sonuçlar doğurabilmektedir. Bu durum yalnızca bireysel değil, kurumsal ölçekte de doğru insanı seçme ve yetiştirme süreçlerini daha belirsiz hale getirmektedir. Eskiden zaman ve deneyim doğal bir filtre işlevi görmekteydi; bugün ise bu filtrenin ne ölçüde çalıştığı daha fazla sorgulanmalı. Bu nedenle yönetim kadroları da, teknik denetim ve kontrolün yanında insanları doğru okuyabilme ve gerçek potansiyeli ayırt edebilme konusunda da kendini geliştirmeli.

Bu aşamada aklıma başka bir soru daha takılmakta. Acaba bu değerlendirmeler yalnızca iş hayatının içinden bakan bir gözün kaygıları mı, yoksa bu dünyaya yeni adım atan bir birey de benzer tereddütleri hissetmekte mi? Bu sorunun cevabını ve yeni neslin bu dönüşüme nasıl uyum sağlayacağını açıkçası tam olarak öngöremiyorum. Ancak şahsi görüşüm, genç yaşta bu şüpheleri hissedebilmenin sıradan bir farkındalıktan öte, önemli bir olgunluk göstergesi olacağıdır. Çünkü bugün zor olan hızlı sonuç almak değil, o hızın içinde neyin eksik kaldığını fark edebilmektir.

Tüm bu değerlendirmeler birlikte düşünüldüğünde, yapay zekâ iş hayatında yalnızca işleri hızlandıran bir araç değil, aynı zamanda öğrenme biçimimizi de yeniden tanımlayan bir unsur haline gelmekte ve asıl mesele ise teknolojinin ne kadar gelişeceğinden çok, insanın bu gelişim içinde hangi deneyimleri gerçekten ‘yaşayarak’ içselleştireceği ve nelerin ‘atlanabileceği’nde yatmakta.

Yazı dizisinin önceki bölümleri için:

www.salom.com.tr/haber/140475/diploma-sadece-kagit-isinizi-yapay-zekadan-korumak-tehditten-araca

https://www.salom.com.tr/haber/140611/isinizi-yapay-zekadan-korumak-ii-yz-ve-gorunmeyen-bilissel-alanimiz