Hiçbir sporcu kazanamaz

Barcelona 1992 – Bir İllüzyonun Çöküşü

1992 yılındaki Barcelona Olimpiyatları, insan iradesinin en yüksek zirvelerinden biri olarak tarihe geçti. Ancak o gün, 400 metre yarı finalinde yaşananlar bir spor olayından çok daha fazlasıydı; o an evrenin temel bir yasasının canlı yayında infazıydı. Derek Redmond, koşu pistinin tam ortasında, hızının ve formunun zirvesindeyken bir anda durdu ve yere yığıldı. Bacağı ona ihanet etmişti. Sağ hamstring kası, saniyenin binde biri kadar kısa bir sürede atomik bağlarını yitirmiş ve bütünlüğünü kaybetmişti.

Pist kenarındaki sağlık görevlileri ve tribündeki binlerce insan için bu sadece bir ‘sakatlıktı’. Ancak fizik yasaları için bu, bir sistemin kaçınılmaz dağılma sürecinin hızlanmasıydı. Redmond sonra ayağa kalktı ve yürümeye devam etti. Fizik, biyolojik parçalarının sürtünme ve yerçekimi yasaları dahilinde hareket etmesine izin veriyordu; ama o pistten ‘şampiyon’ olarak çıkmasına izin vermiyordu. Hiç izin vermemişti. Zaten hiçbir zaman, kimseye vermez.

O günden bu yana düzinelerce olimpiyat, yüzlerce dünya şampiyonası geçti. Binlerce altın madalya sahiplerini buldu, binlerce marş okundu. Ama aslında hiçbiri gerçek anlamda kazanamadı. Kazanmak teknik olarak mümkün değildir - çünkü sporun gerçek rakibi diğer insanlar değildir. Rakip, evrenin kendisidir. O amansız rakibin adı entropi’dir.

Rudolf Clausius ve Termodinamiğin Karamsarlığı

19. yüzyılın ortasında, Alman fizikçi Rudolf Clausius buhar makinelerinin verimliliğini incelerken, insanlığın kaderini çizecek o ürkütücü sonuca ulaştı: Kapalı bir sistemde düzensizlik her zaman artar ya da en iyi ihtimalle sabit kalır; ama hiçbir zaman azalmaz. Buna termodinamiğin ikinci yasası dendi. Entropi, bu yasanın matematiksel ölçüsüdür.

Bir fincan sıcak çayı masaya bıraktığınızda soğur, ancak soğuk bir çay odadan enerji emerek kendiliğinden kaynamaz. Kırılan bir porselen bardak, parçalarını birleştirip eski haline dönmez. Terk edilmiş bir ev, zamanla tozlanır, çürür ve sonunda toprağa karışır. Evren, büyük patlamadan bu yana durdurulamaz bir dağılma, soğuma ve kaosa sürüklenme süreci içindedir. Kulağa kasvetli geliyor; çünkü gerçekten öyledir.

Ancak entropinin içinde bir paradoks barındırması, yaşamı ve sporu anlamlı kılar: Düzensizliğe doğru akan bu devasa nehirde, yerel olarak düzen adacıkları oluşturmak mümkündür. Bir ağaç büyürken güneşten enerji alır ve kendi hücrelerini organize eder. Bir çocuk öğrenirken beynindeki sinapsları yapılandırır. Bunların hepsi entropiye karşı kazanılmış küçük, geçici ve bedeli ağır zaferlerdir. Yaşamın tanımı budur: Çevreye daha fazla kaos ihraç ederek kendi içinde düzeni koruyan, entropiye direnen açık bir sistem. Sporcu, bu tanımın en saf, en radikal örneğidir.

Antrenman, sadece kasların güçlenmesi değil; vücuttaki hücresel düzensizliğin yenilgiye uğratılmasıdır.

Claude Shannon ve Olasılık Denizi

1948 yılında, termodinamiğin formüle edilmesinden on yıllar sonra, Amerikalı matematikçi Claude Shannon bilgiyi ölçmek için devrimsel bir yöntem geliştirdi. Shannon, entropi kavramını ‘Bilgi Teorisi’ne taşıdı. Bir mesajın içerdiği bilgi miktarının, o mesajın ne kadar ‘öngörülemez’ olduğuyla doğru orantılı olduğunu kanıtladı.

Bu formülde H, sistemin belirsizlik miktarını temsil eder. Eğer her sonuç eşit olasılıklıysa, entropi maksimumdur; yani sistem tamamen belirsizdir. İşte sporun güzelliği burada saklıdır. Büyük sporcular, yüksek Shannon entropisi yaratan makinelerdir. Bir boks ringinde Muhammad Ali’nin bir sonraki adımının neresi olacağını bilemezsiniz; bu yüksek bir belirsizlik, dolayısıyla yüksek bir bilgi yoğunluğudur. Ali’nin rakipleri Sonny Liston veya Joe Frazier, Ali’nin yarattığı bu yüksek entropiyi, yani belirsizliği çözemedikleri için kaybetmişlerdir.

Aynı durum tenis kortunda Rafael Nadal veya Roger Federer için de geçerlidir. Nadal’ın vuruşundaki o inanılmaz spin ve açı kombinasyonu, rakip için o kadar yüksek bir olasılık dağılımı yaratır ki, rakip beyin bu Shannon entropisini işleyemez hale gelir. Sporcu, termodinamik entropiye karşı bedenini örgütlerken (düzen), Shannon entropisi aracılığıyla rakibini kaosa sürükler. Bu, “İçeride düzen, dışarıda kaos” stratejisidir.

Antrenman ve Biyolojik Direniş

Bir ağırlık sporcusu sabahın köründe uyandığında, aslında fizik yasalarıyla kavgaya tutuşur. Uyku, yemek yemek ve hareketsizlik, sistemin en düşük enerji seviyesinde denge arayışıdır; yani termodinamik bir tembelliktir. Sporcu ise bu dengeyi kasten bozar. Kas liflerini mikroskobik düzeyde yıkar, vücudunu ağır bir stres (entropi) altına sokar.

Vücut bu saldırıya, sistemi daha dayanıklı hale getirerek cevap verir. Biyoloji buna süperkompansasyon, matematik ise yerel entropi azalması der. Sistemi dışarıdan gelen enerjiyle (besin ve oksijen) daha karmaşık ve daha düzenli hale getirmek, evrenin geneline hakim olan yıkım yasasına karşı atılmış bir tokattır. Ancak bu direnç pahalıdır. Antrenman durduğu anda, entropi sessizce geri döner. Kaslar erir, akciğer kapasitesi düşer, sinirsel iletim yavaşlar. Sporcular buna “pas tutmak” derler, oysa gerçekte olan şey termodinamiğin geri dönüşüdür.

Yaşlanma ve Mutlak Mağlubiyet

Her sporcu, kariyerinin bir noktasında o büyük gerçekle yüzleşir: Zaman, aslında biriktirilen entropidir. Beden ne kadar optimize edilirse edilsin, hücre bölünmesindeki hatalar birikir, dokuların esnekliği kaybolur ve reaksiyon süreleri milisaniye milisaniye artar. Bu, entropinin biyolojik zaferinin ilanıdır.

Ancak en büyük şampiyonlar, bu fiziksel çöküşü ‘bilgi’ ile dengelerler. Yaşlanan bir basketbolcu veya futbolcu, yirmili yaşlarındaki patlayıcı güce sahip değildir, ancak oyunu ‘sıkıştırma’ yeteneği gelişmiştir. Daha az enerji harcayarak daha stratejik hamleler yapar. Fiziksel entropinin artışını, zihinsel düzenin mükemmelleşmesiyle yavaşlatmaya çalışır. Yine de, skor tabelası neyi gösterirse göstersin, son düdük çaldığında kazanan her zaman evrenin kendisi olur.

İnsanın Kaçınılmaz Randevusu

Burada sporcunun trajedisi, tüm insanlığın ortak kaderiyle kesişir. Bizler de tıpkı o atletler gibi, hayat boyu düzensizliğe karşı bir anlam ve düzen inşa etmeye çalışırız. Her sabah uyanmak, yeni bir dil öğrenmek, bir aile kurmak veya bir eser bırakmak; aslında entropiye karşı açılmış küçük gerilla savaşlarıdır. Ancak fizik yasaları pazarlık kabul etmez: Kapalı bir sistemde düzensizlik her zaman artar. Bedenimiz, en nihayetinde bu termodinamik borcu ödemek zorunda kalacaktır.

İnsan olmanın asıl büyüklüğü ise, sonucun mutlak mağlubiyet olduğunu bile bile o sahaya çıkmak ve son saniyeye kadar düzeni, anlamı ve haysiyeti savunmaktır. Belki de hiçbirimiz kazanamayız ama nasıl kaybettiğimiz, evrenin soğuk sessizliğine verdiğimiz en gürültülü cevaptır.

Derek Redmond’un Son Mesajı

1992 Barcelona’ya geri dönelim. Redmond’ın bacağı sakatlandığında, evren ona ‘bitti’ demişti. Biyomekanik bir sistem olarak Redmond’ın durması gerekiyordu; çünkü motor bozulmuştu. Ama o, babasının koluna girerek o yarışı tamamladı. Bu davranış ne termodinamikle ne de saf matematikle açıklanabilir.

Bu, formüllerin sessiz kaldığı, fiziğin bittiği ve ‘insan’ın başladığı yerdir. Her antrenman, her maç ve her emeklilikten sonraki o son antrenman aslında evrene gönderilen birer Shannon mesajıdır: “Ben buradayım. Ben hâlâ öngörülemezim. Henüz tamamen dağılmadım.”

Zaten asıl zafer bitiş çizgisini birinci geçmek değil, evrenin soğuk sessizliğine karşı o son adımı atacak iradeyi kendinde bulabilmektir.