21. yüzyılın en popüler konularından biri yapay zekâ (YZ) ve hayatımızda yaratacağı değişimler oldu. Bununla birlikte mesleklerin geleceği de hem akademik, hem gündelik tartışmaların merkezinde yer almaya devam ediyor. Hatırlayalım, bilinmeyene giden yolculukta 2010’lu yıllarda ve 2020’lerin başında “Yapay zekâ insanın yerini alacak”, “Makineler çalışacak, insanlar işsiz kalacak” veya “Gelecekte çalışmaya gerek kalmayacak” şeklinde sansasyonel sloganlar atılmaktaydı.
İşin aslı bu söylemler sadece abartılı manşetler değildi; arkalarında güçlü akademik çalışmalar da bulunuyordu. Özellikle Oxford Üniversitesi’nden Carl Benedict Frey ve Michael Osborne’un 2013’te kaleme aldığı makale, yapay zekânın iş gücü üzerindeki etkilerine dair tartışmaları alevlendirmiş ve birçok mesleğin geleceğine dair ciddi soru işaretleri doğurmuştu. Frey ve Osborne çalışmalarında mesleklerin ne oranda otomasyona açık olduğunu araştırmış ve bunun için bir puanlama geliştirmişlerdi. Bu çalışmada seçilmiş mesleklerin “tamamen bilgisayarlar tarafından yapılabilir olup olmadığı” ikili (evet/hayır) bir çerçevede sınıflandırılmıştı. Bir algoritma aracılığıyla her meslek için 0 ile 1 arasında bir ‘otomasyon olasılığı’ hesaplanmıştı (0.0 otomasyon imkânsız, 1.0 otomasyon çok kolay anlamında). Sonuçta da mesleklerin yüzde 47’si, neredeyse yarısı yüksek riskli (0.7–1.0 aralığında), yani yapay zekâ tarafından gerçekleştirilebilir bulunmuştu.
Bu dönemde yapay zekânın meslekler üzerindeki etkisine dair beklentiler homojen değildi. Ticaret ve operasyonel süreçler yüksek otomasyon potansiyeliyle öne çıkarken, mühendislik alanında daha dengeli bir dönüşüm, tıp alanında ise insan faktörünün baskınlığı nedeniyle daha sınırlı bir etki öngörülüyordu. Kronolojik olarak gidersek, ilk beklenti otomasyonun özellikle rutin ve standart fiziksel işleri etkileyeceği yönündeydi. Üretim hatları, depo ve lojistik süreçler, paketleme ve tekrarlayan saha işleri bu dönüşümün ilk alanları olarak görülüyordu. Bu görüş, robotik teknolojilerin maliyet avantajı ve verimlilik artışı beklentisiyle oluşmuştu. Bir süre sonra tartışma beyaz yaka işlere de genişledi. Frey ve Osborne’un çalışmaları ve benzer araştırmaların etkisiyle yalnızca fiziksel değil bilişsel rutin işlerin de risk altında olduğu görüşü güç kazandı. Özellikle veri işleme, muhasebe, raporlama, sigorta değerlendirmeleri ve standart hukuk hizmetleri gibi kurala dayalı bilişsel görevlerin de otomasyona açık olduğu fikri yaygınlaştı.
Bu çerçevede yapay zekâ, insan emeğine alternatif bir üretim faktörü olarak konumlandırılmaya başlandı ve tartışma “hangi teknolojiler gelişecek?” sorusundan, medyanın da dikkat çekici başlıklar kullanma isteğiyle, “hangi meslekler ortadan kalkacak?” sorusuna evrildi. Böylelikle iş dünyasında insanın yerine geçilebilmesi esasında ‘risk altındaki meslekler’ yaklaşımı giderek daha baskın hale geldi.
2015–2022 arasındaki tartışmalar büyük ölçüde öngörü ve modellemelere dayanıyordu. Ancak sonraki yıllarda yapay zekânın doğrudan kullanılması algıyı farklı bir noktaya taşıdı; varsayımların yerini kullanım pratikleri aldı. Artık “yerini alacak mı?” sorusu yerini giderek “nasıl birlikte çalışılacak?” sorusuna bırakmış bulunmakta. Bu dönüşüm, iş hayatında olanlar ve iş hayatına hazırlananlar için de kendilerini yeni bir konumlanmaya yönlendirmekte.
Bu dönüşümün şekillenmesinde, akademik ve kurumsal çalışmaların da önemli bir rol oynadığı görülüyor. McKinsey Global Institute çalışmaları, mesleklerin bütüncül olarak değerlendirilmesinden ziyade, bu mesleklerin içerdiği görevlerin ayrıştırılarak incelenmesi gerektiğini öne çıkarıyor. Böylece odak, ‘meslek’ten ‘görev’ düzeyine inerken, yapay zekâ da bir mesleği ortadan kaldıran veya insanın elinden alan bir unsurdan çok, o mesleğin içindeki iş adımlarını yeniden şekillendiren bir teknoloji olarak konumlanıyor. Bu yaklaşım, mesleklerin tamamen ortadan kalkması sonucuna varmıyor; mesleklerin içindeki görevlerin dönüşeceğine işaret ediyor.
Benzer şekilde Erik Brynjolfsson ve Daron Acemoglu da teknolojik dönüşümü mesleklerin yok oluşu yerine meslekleri görevlere bölüp, görev bazlı yeniden yapılanma ve insan–makine tamamlayıcılığı üzerinden değerlendiriyor.
Burada belki biraz iddialı olacak ama gelinen noktada insani beceri, yaratıcılık ve sosyal yön ile ilgili şöyle bir tespit de yapabiliriz. Yapay zekânın yükselişi ve iş hayatında aldığı ve alacağı görevler insan faktörünü ortadan kaldırmaktan çok, onu yeniden tanımlamaya yardımcı olabilir. Rutin görevler makineler tarafından üstlenildikçe, insanın yaratıcılık, muhakeme, empati ve ikna gibi özellikleri ön plana çıkacak. Buna, özellikle yeterli veri bulunmama durumunu da hatırlayarak, sezgiyi de eklemeliyiz.
Yapay zekâ ve hayatımıza etkisindeki güncel durumu analiz ettiğimizde, bu teknolojinin bir tehditten çok, insanla birlikte değer üreten bir araca dönüştüğünü görmekteyiz. Belki de asıl mesele, yapay zekânın neyi değiştireceği değil; bizim bu değişim karşısında neyi değiştirmeye hazır olduğumuzdur. Siz ne dersiniz?
