Geçtiğimiz ekim ayında Şalom'da yayımlanan yazımda, avierto.net'i henüz emekleme aşamasındayken tanıtmıştım. Hrant Dink Vakfı Azınlık Hakları Akademisi'nin sekiz aylık desteğiyle yürütülen Un Libro Avierto (Açık Kitap) projesi o ay sona ermiş, ilk içerikler yayımlanmış, atölyeler tamamlanmıştı.
O yazının sonunda şu cümleyi kurmuştum: "Bundan sonrası, avierto.net'in kendi ritmiyle, yavaş, sabırlı ve dikkatli biçimde ilerlemesi." Nasıl bir ritim olacağını bilmiyordum.
Kasım ve aralık sessiz geçti. Ocak ve şubatta siteye neredeyse hiç dokunmadım. Martta yeniden başladığımda ise bakışım değişmişti. Artık bunu bir proje ya da web sitesi olarak değil, kendi öğrenme sürecimin bir parçası olarak görüyordum. Platform benim için bir çalışma masası, bir arşiv ve bir rutin haline gelmişti.
Bu yazıda, son bir buçuk ayda sitede nelerin değiştiğini ele alıyorum: hangi bölümler eklendi, içerikler nasıl çoğaldı ve çalışma süreci nasıl ilerliyor.
‘Kavramlar ve Terimler’ adlı bir bölüm açmak planda vardı ama bir türlü nasıl başlayacağımı bilemiyordum. Sonunda bunu aşamalandırıp "vasat olsa da boş olmasından iyidir; geri bildirim aldıkça iyileştirmek, geliştirmek mümkün olur" diye düşünerek bu bölüme başladım.
Şu anda avierto.net/kavramlar sayfası altında Şabat, Kaşrut, Tefilin, Mezuza, Talit, Talmud, Halaha, Minyan, Mikve, Peraşa, Sidur gibi 30'u aşkın terim için açıklamalar var.
Bu bölümü neden oluşturdum? Siteyi geliştirirken bazı terimlerin farklı içeriklerde tekrarlandığını ve her zaman açıklanmadığını fark ettim. Bir yazıda ‘minyan’ kelimesini kullanıyorum, başka bir yerde ‘mikve’den bahsediyorum, bir kitap tanıtımında ‘halaha’ geçiyor. Okuyucu için bu tekrarlar okuma sürecini zorlaştırabiliyordu. Her seferinde aynı terimi yeniden açıklamak da metni gereksiz uzatıyordu. Zamanla bu ihtiyaç, kavramlara ayrılmış bir bölüm oluşturma fikrine dönüştü.
Türkçede Yahudilikle ilgili kavramlar Vikipedi, Şalom Gazetesi, Sevivon.com ve Avlaremoz gibi kaynaklarda farklı biçimlerde ele alınıyor; sosyal medya ve video platformlarında da kısa anlatılar ve paylaşımlarla karşımıza çıkıyor. Kavramlar bölümü, bu bilgi akışı içinde daha derli toplu bir başvuru kaynağı olmayı deniyor.
Her kavramı kısa bir tanımla başlatıyorum, gerektiğinde tarihsel ve kültürel bağlamlara değiniyorum, ilgili kaynaklara yönlendiriyorum. Bazı maddeler birkaç paragrafla sınırlı kalırken bazıları daha geniş arka plan içeriyor.
Yahudilikte çoğulculuk var. Aşkenaz, Sefarad, Reform, Ortodoks, Muhafazakâr gibi farklı gelenekler aynı kavramları farklı biçimlerde yorumlar ve uygular. Her maddeyi bu çeşitliliği yansıtacak şekilde yazmaya çalışıyorum.
Henüz her maddede bunu tam başaramıyorum ama hedef bu yönde. ‘Minyan’ maddesinde Reform Yahudiliğinde kadınların sayıldığını, Ortodoks gelenekte sayılmadığını göstermek; ‘Kaşerut’ maddesinde et ve süt karışımının farklı topluluklarda nasıl yorumlandığını anlatmak; ‘Şabat’ maddesinde cuma akşamı mum yakma saatinin coğrafyaya göre değiştiğini açıklamak gibi. Amaç dar değil, geniş bir perspektif sunmak.
Şu an hedeflediğimin hem nitelik hem de nicelik olarak gerisindeyim. Bazı maddeler kısa, bazıları daha fazla kaynak istiyor. Ama başlamış olmak bile memnuniyet verici ve motive edici. Yeni kavramları eklemeye devam ediyorum.
Kavramlar'ın yanında bir de ‘Araştırma Notları’ bölümü oluştu. Bu bölüm ekim yazısında yoktu, hiç planlamadığım bir şeydi. Ancak martta yeniden başladığımda internette araştırmalarımı bir yere kaydetme ihtiyacı hissettim.
Şu ana kadar üç yazı yayımladım: Pesah için kaynaklar ve Ladino öğrenmek üzerine iki yazı.
Pesah yazısı bayram yaklaşırken ortaya çıktı. Hangi kaynaklar var diye bakarken Sevivon.com'daki Türkçe Agada'yı buldum, La Autoridad Nasionala del Ladino'nun Ladino Agadası'nı ekledim, Jewish Federations'ın İngilizce rehberine rastladım. JIMENA'nın Sefarad perspektifinden bakan materyalleri de vardı. Gemini ile birkaç test oluşturdum, American Ladino League'in tebrik kartı görsellerini paylaştım. Hepsi bir araya gelince Pesah için kapsamlı bir kaynak listesi çıktı.
Ladino öğrenmek üzerine iki yazı hazırlarken başka bir yol izledim. Karen Gerşon Şarhon'un Şalom TV'deki güncel röportajlarından ve yıllar önce kaydetmiş olduğu ders serisinden başladım. Ladino en Kaza'nın dil yuvası projesi ilgimi çekti, Sefarad Kültürü Araştırma Merkezi ve Col·lectivaT'ın geliştirdiği çeviri aracına baktım. eSefarad'ın Pazar Buluşmaları arşivi, Ladinokomunita platformu, Kantoniko sözlüğü, Ladino21'in içerikleri, Carlos Yebra López'in yeni çıkan Ladino on the Internet kitabı, Oxford School of Rare Jewish Languages'in kursları, Aki Yerushalayim dergisi, Aki Estamos derneğinin etkinlikleri... Her biri farklı bir kapı açtı.
Bu yazılar nasıl ortaya çıkıyor? Bir konuyu araştırırken önce Web Siteleri bölümüne bakıyorum. Sonra Kitaplar bölümüne geçiyorum. Ardından bu kitapları ve siteleri Claude ve NotebookLM'e tanıtıp daha derinlemesine araştırma yaptırıyorum. Arada ChatGPT, Gemini ve Perplexity'den de destek alıyorum. Toplanan bilgiler zamanla bir yazıya dönüşüyor.
Araştırma Notları bu yüzden bir öğrenme günlüğü gibi. Kendi merak ettiğim konuları derinleştirip sonra başkalarıyla paylaştığım bir alan. Pesah bayramı ve Ladino konusunda başladım; yeni konularda da notları aktarmaya ve faydalandığım site ve belgeleri paylaşmaya devam edeceğim.
Yaklaşık iki yıl önce Şalom Gazetesi'ndeki bir yazımda jewish101.net adlı bir site içerisinde Yahudilikle ilgili siteleri topladığımı anlatmıştım. O dönem sadece bağlantıları bir araya getirmiştim. Sitelerle ilgili açıklamalar yazmamıştım.
İşte bu sefer onu yaptım. Ekim yazısında ‘Web Siteleri’ bölümünde 50 civarında site olduğunu söylemiştim. Şimdi 200'ü geçti ve her birinin Türkçe açıklaması var. Her bir siteye dair ayrı bir alt sayfa var.
Bu bölüm nasıl oluştu? Araştırma yaparken sürekli aynı sitelere geri dönüyordum. Bir gün Ladino için kaynak arıyorum, ertesi gün Pesah için, sonra müzik için, sonra tarih için. Her seferinde "bu siteyi daha önce de görmüştüm, neredeydi?" diye arama yapıyordum. Bir süre sonra bunları bir yere not etmeye başladım.
İlk etapta sadece bağlantıları kaydediyordum. Sonra "Bu site ne yapıyor?" diye kısa notlar eklemeye başladım. Sonra bu notları biraz daha açtım. Hangi dilde olduğunu yazdım. Sosyal medya hesaplarını ekledim. Zamanla liste büyüdü. Özellikle burada Claude ve Perplexity gibi yapay zeka araçları hızlanmak ve seri olmak konusunda çok büyük fark yarattı. Son dönemde yardımcı olarak bunları kullanmaya başladım.
Şimdi bu bölümde akademik kurumlar, müzeler, dijital arşivler, sivil toplum kuruluşları, eğitim platformları, podcastler, dergiler, müzik arşivleri, dil öğrenme kaynakları bir arada. A'dan Z'ye alfabetik sırayla listelenmiş. Her sitenin adı, kısa Türkçe özet bilgisi, hangi dilde olduğu, hangi konulara odaklandığı ve sosyal medya bağlantıları var. Din, kültür, müzik, dil, tarih, sanat... Daha da elimde eklenecek 100'e yakın site var. Bu siteler hakkında bilgi toplarken Judaism Unbound, MyJewish Learning ve Qesher gibi platformların online etkinliklerini de daha yakından takip etmeye başladım.
Bu siteleri nasıl kullanıyorum? Araştırma Notları'nı hazırlarken buraya bakıyorum. Bir konu üzerinde çalışmaya başladığımda önce bu listeye giriyorum. Liste bana yol gösteriyor. Web Siteleri bölümü benim için bir kütüphane rafı gibi.
Avierto.net'te son altı ayda oluşan yapı artık daha net: Kavramlar, Araştırma Notları ve Web Siteleri. Bu bölümler ağırlıklı olarak tarih, dil, kültür ve kaynaklara odaklanıyor. Bir sonraki adım ise buradan başka bir yöne açılıyor: Yahudi topluluklarının bugününü daha yakından görmek, anlamak ve aktarmak.
Çünkü Yahudilik yalnızca bir tarih ya da metin geleneği değil. Aynı zamanda farklı coğrafyalarda yaşayan, farklı diller konuşan, farklı pratikler geliştiren, farklı kurumlar kuran topluluklardan oluşuyor. Sinagoglar, okullar, dernekler, kültür merkezleri, gençlik yapıları ve dijital ağlar da bu canlılığın parçası. Bu çeşitlilik, alanın kendisini de belirliyor.
Aşkenaz ve Sefarad ayrımı sıkça kullanılıyor ama bu iki başlık kendi içinde de çok katmanlı. İstanbul'daki bir Sefarad topluluğu ile Fas'taki bir Sefarad topluluğu aynı değil. Benzer şekilde Polonya kökenli Aşkenazlar ile Almanya kökenli Aşkenazlar arasında da farklılıklar var. Mizrahi toplulukları ise Irak, İran, Yemen ve Hindistan gibi farklı kökenleri içeriyor. Bunun yanında Etiyopya'daki Beta Israel, Çin'deki Kaifeng Yahudileri ve Hindistan'daki Bene Israel ile Cochin Yahudileri gibi daha az bilinen örnekler de var.
Dini akımlar da bu çeşitliliğin bir parçası. Reform, Muhafazakâr, Ortodoks, Haredi, Modern Ortodoks ve Rekonstruksiyonist yaklaşımlar; ibadet biçimleri, topluluk yapıları ve günlük pratikler açısından farklılık gösteriyor. Bu farklar bazen belirgin, bazen de daha geçirgen. Aynı şehir içinde bile birbirinden oldukça farklı Yahudi yaşam biçimleri yan yana var olabiliyor.
Bugün bu toplulukların her biri farklı koşullar içinde varlığını sürdürüyor. Bazıları büyüyor, bazıları küçülüyor. Bazı yerlerde yeni kurumlar ortaya çıkıyor, bazı yerlerde mevcut yapılar kapanıyor. Bazı topluluklar yeni kuşaklarla güçlenirken, bazıları aktarım konusunda zorlanıyor. Göç, dil kaybı, kurumsal devamlılık, eğitim ve görünürlük gibi başlıklar da bu tabloyu şekillendiriyor.
Bu tabloyu daha görünür kılmak için sitede yeni bir bölüm açmak mümkün: Topluluklar. Farklı şehirlerde ve ülkelerde yaşayan toplulukların güncel durumunu ele alan yazılar. Hangi kurumlar aktif, kimler çalışıyor, nasıl bir gündelik hayat var, hangi sorunlar ve hangi imkânlar öne çıkıyor?
Araştırma Notları'nda Ladino ve Pesah üzerine yazılar yayımlandı. Bu yeni bölümde ise doğrudan yaşayan toplulukların izleri takip edilebilir. Farklı yerlerden örnekler, kısa gözlemler, kurumlar ve kaynaklar bir araya getirilebilir.
Avierto.net henüz bu aşamada değil. Ama yön bu tarafa doğru açılıyor. Altı ay önce Kavramlar bölümünün nasıl ortaya çıkacağını bilmiyordum; Araştırma Notları'nı hiç planlamadım. Platform ihtiyaçlarla, merakla, keşiflerle büyüyor. Bir sonraki adım da muhtemelen böyle, beklenmedik bir anda gelecek. Çünkü Yahudi Çalışmaları yalnızca geçmişi değil, bugünü de takip etmeyi gerektiriyor.
Un Libro Avierto (Ladino dilinde “Açık Kitap“), Yahudi dini ve kültürüyle ilgili bilgi ve belgeleri Türkçe olarak sunmak amacıyla kurduğumuz bir web sitesi. Proje, 2025 yılı Mart–Ekim döneminde Avrupa Birliği desteğiyle Hrant Dink Vakfı Azınlık Hakları Akademisi‘nin alt hibe programı kapsamında, Sivil ve Ekolojik Haklar Derneği (SEHAK) bünyesinde hibe desteği alarak hayata geçti.
Türkiye’de Yahudi kültürü, tarihi ve topluluklarına dair güvenilir Türkçe kaynakların sınırlı olması, hem eğitim alanında hem de kamuoyunda önemli bir bilgi boşluğu yaratıyor. Bu boşluk, çoğu zaman yanlış bilgiler, önyargılar ve kalıp yargılarla doluyor. Un Libro Avierto projesi, akademik bilgiye dayalı, sade ve erişilebilir içeriklerle bu eksikliği gidermeyi hedefliyor.
