'Sarı Zarflar'ın getirdikleri

Film bireyler ve devlet otoritesi arasındaki çatışmayı ve politik baskıların bireylerin hayatına etkisini otopsi masasına yatırıyor. Sinemanın şefkatli, ustalıklı dilini kullanan İlker Çatak, diyaloglarıyla, oyunculuklarıyla, çekim ve kurgu diliyle kusursuz bir filme imza atmış. Filme getirilebilecek bir eleştiri, dramatürjik gerilimin zaman zaman zayıflaması.

‘SARI ZARFLAR / GELBE BRİEFE’

Yön: İlker Çatak

Sen: İlker Çatak - Ayda Meryem Çatak - Enis Köstepen

Gör: Judith Kaufman

Müz: Marvin Miller

Kur: Gesa Jager

Oyn: Özgü Namal - Tanju Biçer - Leyla Smyrna Cabas - İpek Bilgin - Aydan Işık - Aziz Çapkurt - Yusuf Aygün - Jale Arıkan - Uygar Tamer

İlker Çatak’ın ‘Sarı Zarflar’ında isabetli bir gözlemle,10 gün boyunca sahici bir ailenin siyasetin baskısı altında yaşadıklarını ibretle izliyoruz. Yeni oyunlarının prömiyer gecesinde yaşananlar, Ankara’nın tanınan sanatçı çifti Derya (Özgü Namal) ve Aziz’in (Tanju Biçer) hayatında geri dönülemez bir kırılmaya yol açar. Tiyatro oyuncusu Derya tiyatrodan, kocası oyun yazarı ve üniversite profesörü Aziz üniversiteden atılırlar. Bir gecede hedef gösterilerek işlerini ve evlerini kaybeden çift, 13 yaşındaki kızları Ezgi (Leyla Smyrna Cabas) ile birlikte İstanbul’a, Aziz’in annesinin yanına yerleşmek zorunda kalır. Baskı altında kalan bir ailenin kimlik, özgürlük ve dayanışma mücadelesini anlatan bu politik dram filmi, birey otorite çatışması, sanat ve ifade özgürlüğü, aile içi ilişkiler ve toplumsal baskı gibi temaları merkezine alıyor.                    Yükselen otoriteleşmeye dair evrensel bir konuyu, sürükleyici bir evlilik dramı eşliğinde anlatan ‘Sarı Zarflar’ sarsıcı bir modern zamanlar eleştirisi. İlker Çatak bu zarflardaki tebligatların bir aileye getirdiği travmayı perdeye taşımadaki bulduğu yöntemlerle bir ustalık gösterisine imza atıyor. Filmin ikinci yarısında temposu yükselen mizanseniyle yönetmen, hayatlarının en önemli şokunu yaşayan bir ailenin dağılma sürecinin eşiğine gelişini, etkileyici bir sinema diliyle perdeye taşıyor. Senarist üçlüsü müthiş bir beceriyle, yüreklere hitap eden ustalıklı diyaloglarıyla ‘Sarı Zarflar’a müthiş bir final kazandırıyorlar. Bütün bunlar Türkiye’ye 16 yıl aradan sonra gelen Altın Ayı Ödülü’nün hak edilmiş bir ödül olduğunu kanıtlıyor. Film bireyler ve devlet otoritesi arasındaki çatışmayı ve politik baskıların bireylerin hayatına etkisini otopsi masasına yatırıyor. Filmde devlet kurumları ve bürokrasi anonim bir güç olarak gösterilir. Baskı yapan kurumların çoğu yüzsüz ve soyut biçimde sunuluyor; bu da sistemin kişisel değil, yapısal olduğunu ortaya koyuyor. 

Sarsıcı bir modern zamanlar filmi

Devlet baskısının siyasal diline karşı sinemanın empatik dilini son derece berrak bir biçimde dile getiren ‘Sarı Zarflar’ çağdaş sinemanın görkemli bir örneği. Konuya dönecek olursak, Aziz annesinin evindeki geçici sığınakta, bir yandan gündelik işlerle ayakta kalmaya çalışırken, diğer yandan etik değerlerinden ödün vermemeye kararlıdır. Derya ise aile içinde bulundukları durumdan çıkacak bir yol ararken, kendisini zorlu kararların eşiğinde bulur. Bu belirsizlikle dolu süreçte, kızları Ezgi ile aralarındaki mesafe yavaş yavaş açılırken, çift, savundukları değerler ile ortak gelecekleri arasında bir seçim yapmak zorunda kalacaktır.

Çift, sahneledikleri tiyatro oyunundan sonra siyasi nedenlerle hedef haline getirilmiştir. Ev sahibi kira sözleşmesini feshediyor ve bankadan kredi uzatma talepleri sonuçsuz kalıyor. Bu süreçte hem ekonomik zorluklarla, hem de aile içi çatışmalar ve ideallerle gerçek hayat arasındaki ikilemlerle yüzleşirler. Derya’nın evliliği ve kızıyla olan ilişkiler ciddi bir sınavdan geçer. Filmde politik baskıların özel hayata sızmasıyla bir ailenin parçalanma riskiyle karşı karşıya kalıyor. Filmde politik kararların yalnızca kurumsal alanı değil, aileyi, kimliği ve psikolojiyi de etkilediği vurgulanıyor.

Bu nedenle film doğrudan bir siyasi olayı anlatmaktan çok, otoriterleşme süreçlerinin birey üzerindeki etkisini alegorik biçimde anlatıyor. Film Berlin Film Festivali’nde, politik içeriği, sinema dili ve dramatürjisi ile etkileyici oldu. İlker Çatak konusunu soğukkanlı ve mesafeli bir anlatımla kurduğu filmde, seyirciyi duygusal manipülasyon yerine düşünmeye yönlendiriyor. Entelektüel ve katmanlı bir politik dram olan ‘Sarı Zarflar’da, evlilik çatışmasının politik baskıyla iç içe geçmesi dramatik açıdan başarılı. Uluslararası basın filmi yeni politik Türk sinemasının önemli örneklerinden biri olarak değerlendirdi.

Film izleyicilere, ülkesinde ya da çevresinde otoriterliğin işareti görenlere, gerçekleşebilecek yeni bir geleceğe dair ürkütücü bir önsezi sunuyor.

‘Sarı Zarflar’ filminin fikri, Çatak’ın 2019’da Türkiye’ye yaptığı bir ziyaret sırasında aklına geldi. Uluslararası Af Örgütü 2016- 19 arasında Türkiye’deki çatışmaları izlemiş, ifade ve toplantı özgürlüğü haklarının ciddi şekilde kısıtlandığını bildirmişti. Filme adını veren sarı zarflar, genellikle resmi tebligat veya devlet bildirimi anlamına gelir. Filmde bu zarflar devletin birey üzerindeki hukuki ve idari kontrolünü, hayatın bir anda değişebileceğini, bireylerin soğuk ve kişiliksiz doğasını temsil ediyor. Zarfın içinde ne olduğuna karakterler karar vermez. Bu durum sistem tarafından belirlenen zorunlu kaderi sembolize eder. Filmde çoğu zaman baskı fiziksel değil, bu zarflarla gerçekleşir. Bu da modern politik baskının, görünmez, hukuki prosedürler üzerinden işleyen bir karakter taşıdığını gösterir. Sinemanın şefkatli, ustalıklı dilini kullanan İlker Çatak, diyaloglarıyla, oyunculuklarıyla, çekim ve kurgu diliyle kusursuz bir filme imza atmış. Son yıllarda politik sinemanın sıkça düştüğü didaktik tuzaktan uzak duran bir film olarak ‘Sarı Zarflar’da, yönetmen büyük sloganlar atmak yerine, baskının gündelik hayatta nasıl hissedildiğini gözler önüne seriyor.

Filmde politik atmosfer, karakterlerin söylediklerinden çok söyleyemedikleri şeylerle ortaya çıkıyor. Çatak’ın kamerası bir ideolojiyi anlatmaktan çok, bir ailenin kırılma anlarını izliyor. Derya ile Aziz’in hayatı, bir performansın ardından gelen resmi tebligatlarla yavaş yavaş çökerken, film de aynı yavaşlıkla ilerliyor. Bu nedenle ‘Sarı Zarflar’, politik bir dram olmasının yanı sıra bir evlilik hikâyesi ve bir korku atmosferi filmi gibi çalışıyor. Filme getirilebilecek bir eleştiri, dramatürjik gerilimin zaman zaman zayıflaması. Yönetmenin önceki filmi ‘Öğretmenler Odası / Das Lehrerzimmer’de olduğu gibi burada da gerilim büyük olaylardan değil, küçük jestlerden ve bakışlardan doğuyor. İnsanların birbirine nasıl baktıkları, bir odayı nasıl paylaştıkları ya da konuşmaktan nasıl kaçındıkları filmdeki gerçek politik dili oluşturuyor. Filmdeki karakterler sadece devletle değil, aynı zamanda kendi içsel korkuları ve ahlaki ikilemleriyle mücadele ediyor.

Bu nedenle film, otoriterleşme tehlikesinin bulunduğu her toplum için evrensel bir uyarı niteliğini taşıyor.

Entelektüel politik dram

Tiyatro sahnesinin özgür ifade alanı, sahnenin kapatılmasının ifade özgürlüğünün bastırılması ile filmde tiyatro teması önemli bir semboldür. Toplumun bir aynası olan tiyatronun, sanatın susturulması, toplumsal eleştirinin susturulması anlamına gelir. Filmin çocuk karakteri geleceği temsil ederken ailesinin yaşadığı politik baskı, gelecek kuşağın dünyasını şekillendiriyor.

Sezai Ozan Zeybek, Berliner Zeitung gazetesinde filmle ilgili çıkan yazısında, filmde anlatılan hikâye ile benzer kaderi paylaşan geçmişi hakkında bilgi verdi: “2016’da ‘Bu suçun parçası olmayacağız’ bildirisini imzaladığım için eşimle birlikte 15 ay hapis cezasına çarptırıldık. Eşim üniversitedeki işini kaybetti. Sonunda, başka bir ülkede kendi kendimize yeni bir hayat kurmak zorunda kaldık. Filmin hikâyesinde olduğu gibi, birçok kişi benzer akıbetleri yaşadı. Yaralar henüz açıkken ve toplumsal bir fikir birliği yokken böyle bir konuyu filme almak riskli. Bu cesur yapım sırf bu nedenle bile takdiri hak ediyor.” İlker Çatak Berlin’deki basın toplantısında, “Bizi sivil bir ölüme gönderen, sosyal hayattan dışlayan, fiziksel olarak hayatta bırakan ama yasal, sosyal ve mesleki olarak yok eden bir sistemle nasıl başa çıkacağız?” diye sordu. 

Film uluslararası eleştirmenler tarafından ‘sınırları aşan, sarsıcı bir modern zamanlar anlatısı ve performans odaklı bir başyapıt’ olarak nitelendirildi. Filmin hikâyesi, sanatçılar eleştirel düşünceyi temsil eder anlamını işaret eden alegorik yapı kuruyor. Derya-Aziz çifti, sanat yoluyla toplumu sorgulayan bireyleri simgeliyor. İlker Çatak, “Sarı Zarflar aslında bambaşka bir şeyle başladı: evlilik hakkında etkileyici bir hikâye özlemimle. Eşim Ayda Meryem Çatak ile yazdığımız senaryoda bu özlemimi, Türkiye’deki entelektüeller hakkında film yazma arzumuzla birleştirdik. Amacımız bu hikâyenin her yerde ve her zaman yaşanabileceğini iletmekti. Bu baskılar ABD’de de yaşanıyor, Almanya’da da yaşanabilir. Sonuç, Günümüzü ve genel olarak dünyayı çok iyi anlatan bir film oldu” dedi.

Başta kariyerinin en başarılı performansını ortaya koyan Özgü Namal olmak üzere filmin oyuncu kadrosu son derece başarılı.

İlker Çatak’ın 2023 tarihli başyapıtı, beş uzun metrajlı filmografisinin en iyi filmi ‘Öğretmenler Odası’nın kahramanı, matematik ve spor öğretmeni Carla, okulunda ve işinde yenidir. Gelir gelmez sınıfındaki bir hırsızlık olayını idealizmiyle araştırmaya başlar. Ancak meslektaşları, öğrencileri ve ebeveynleri arasında bir anlayış eksikliğiyle karşılaşır. Asıl şüpheli öğrencilerinden Oscar’ın annesidir. Carla idealinin gerçekle pek bağdaştırılamayacağını fark eder. Almanya’nın Oscar adayı olan bu filmde, İlker Çatak eğitim sistemine ve kurulu düzenin kırılganlığına çarpıcı bir eleştiri getiriyordu. Çatak bu filmin, görüntü yönetmeni Judith Kaufman, müzik partisyonlarının sahibi Marvin Miller ve kurgucu Gesa Jager’den oluşan teknik kadrosunun tamamıyla ‘Sarı Zarflar’da beraberliğini sürdürüyor.