Hepimizin Hikâyesi - PESAH SEDERİ ve AGADA

Tanrı’nın Yahudileri Mısır’dan kurtarışı, Yahudi hayatının odak noktasını oluşturur. ‘On Emir’in birincisi, her gün okunan Şema’da, günlük dualarımızda, Kiduş’ta yer alan Mısır’dan Çıkış mucizesi yaşam boyu içimize işler, adeta bizim bir parçamız olur. 3338 yıl önce Tanrı’nın açık mucizelerle Yahudileri 210 yıl süren Mısır esaretinden kurtarışını yaşamımızın her günü hatırlama mitsvasını yerine getirerek Tanrı’nın bize olan sevgisinin ve her daim hayatımıza dâhil olduğunun farkındalığını, güvenini ve mutluluğunu içimizin derinliklerinde hissederiz.

Kutsal Topraklar dışında yaşayan Yahudiler Pesah’ın ilk iki gecesinde, Kutsal Topraklarda yaşayanlar ise sadece ilk gecesinde, dualar eşliğinde ve belli bir Seder/ düzen çerçevesinde sembolik yiyecekleri yerken Mısır’dan Çıkışı tüm benlikleri ile yaşar ve masa etrafındakilerine de yaşatmaya çalışır.

Seder, düzen anlamına gelir. Bu düzenin içinde, Mısır esareti ve Mısır’dan Çıkış olaylarının anlatıldığı Agada/ Anlatı adlı kitap okunur, dört bardak şarap manevi amaçla içilir, simgesel yiyecekler yenilir, şarkılar söylenir ve diğer Pesah gelenekleri yerine getirilir.

“Her devirde insan kendini Mısır’dan çıkmış gibi göstermekle yükümlüdür” (Pesah Agadası).

Buradan yola çıkarak atalarımız Avraam, Yitshak ve Yaakov’un hikâyeleriyle başlarız ve Yahudilerin Mısır'a inişini anlatır, çektikleri acı ve zulmü hatırlarız. Tanrı’nın Firavun ve Mısırlılara getirdiği on belayı anlatırken mutluluğu simgeleyen şarabımızdan eksiltir, gözyaşını simgeleyen sirke damlatır, düşmanımız bile olsalar, bize eziyet etmiş bile olsalar, başkalarının başına gelen felaketlere sevinmediğimizi ifade ederiz. Yahudilerin Mısır'dan ayrılıp Kızıldeniz’i geçerken Tanrı’nın mucizesi ile suların yarılıp Yahudilerin geçmesine izin vermesine, sonra tekrar Mısırlıların üzerine kapanmasına tanıklık ederiz.

Yediğimiz acı yiyeceklerle atalarımızın çektiği acılar ve yoksulluğu deneyimler, sonrasında Mısır’dan Çıkışı ve özgür bir halk haline gelmemizi ziyafetle ve kralların yaptığı gibi yastıkların üzerine yaslanarak ve maneviyatla dolu dört bardak şarap (veya üzüm suyu) içerek kutlarız.

Seder ve Agada, her şeyden önce bir hikâye, bizim hikâyemizdir. Bu hepimize aittir. Dünyanın neresinde olursa olsun Yahudilerin yaşadığı her yerde, Seder akşamları aynı törenleri gerçekleştiririz.

Seder geceleri hem dünyanın diğer ülkelerindeki Yahudiler, hem de geçmiş nesillerle olan bağımızı yansıtır. Takip edilen düzen aynı olmasına rağmen, iki Seder’in birbirinin tamamen aynısı olması pek olası değildir.  Pesah Sederi, Yahudilikteki düzen ve doğaçlamanın nasıl iç içe yaşandığının çok güzel bir örneğidir. Hepimiz aynı hikâyeyi aynı kelimelerle anlatırız, ama her birimiz, ona sadece bize özel olan bir şeyler ekleriz. Kurallar aynı, fakat yorumlama, açıklama ve anlamlandırmalar her zaman farklıdır. İşte bu şekilde bin yıllardır anlatılan aynı hikâye her daim genç, yeni, ilginç ve canlı kalmaktadır.

Diaspora’da yaşayan Yahudiler Pesah Seder gecelerini bu yıl 1 Nisan Çarşamba akşamı ve 2 Nisan Perşembe akşamları gerçekleştiriyor.

“O gün çocuğuna anlatacak, ‘Mısır’dan çıkışım sırasında Tanrı benim için tüm mucizeleri işte bunun uğruna yaptı’ diyeceksin” (Şemot 13:8).

Pesah Sederi’nde Tora’dan gelen mitsvalardan biri de Mısır’dan Çıkış’ı anlatmaktır. Bu mitsvayı, Mısır’dan Çıkış olaylarının anlatıldığı Agada kitabını okuyarak ve bu konu üzerine yapılan sohbetler ve fikir alışverişleri ile yerine getiririz. Agada’da da belirtildiği gibi, “Mısır’dan çıkışı en çok anlatan, en makbul kişidir”.

Büyük Britanya ve İngiliz Milletler Topluluğu Hahambaşısı olarak 22 sene hizmet veren Rabi Lord Jonathan Sacks zt”l, Pesah Agada’sını Hikâyelerin Hikâyesi olarak şöyle yorumluyor.

Hikâyelerin Hikâyesi-Pesah Agadası (Rabi Lord Jonathan Sacks zt”l)

“Ezel günlerini hatırla, anlayın her bir neslin yıllarını. Babana sor, anlatsın sana, bilgelerine-ve söylesinler sana” (En eski günleri hatırlayın; geçmiş nesillerin yıllarını kavrayın. Babanıza sorun, size her şeyi anlatacaktır; büyüklerinize sorun, onlar da söyleyeceklerdir) (Devarim 32:7).

“Pesah Seder’i Batı dünyasında günümüze kadar ulaşan ve devam eden en eski ritüeldir ve yaklaşık 3300 yıl kadar öncesine, muhtemelen II. Ramses'in hükümdarlığı dönemine, İsrailoğullarının Mısır'daki son yemeklerini yedikleri ve özgürlüğe yolculuklarına hazırlandıkları geceye dayanmaktadır. Seder’deki bazı unsurlar o zamanlardan beri korunmaktadır; matsa ve maror, Pesah korbanının hatırlatılması, bir çocuk tarafından sorulan sorular ve bir yetişkin tarafından verilen açıklamalar. Bazı topluluklarda, özellikle Doğu Yahudi topluluklarında, insanlar o dönemdeki İsrailoğulları gibi giyinme geleneğini hâlâ devam ettirmektedir, “beliniz kuşanmış, ayakkabılarınız ayaklarınızda ve sopanız elinizde” (Şemot 12:11).

Seder, elbette, bir ritüelden daha fazlasıdır. Bir hatırlama eylemidir, bir hikâyenin – Agada'nın – anlatılmasıdır ve hiçbir hikâye bu kadar sevgiyle korunmamıştır. Her nesil ona kendinden bir şey eklemiştir.

Agada aracılığıyla yüzü aşkın nesil boyunca Yahudiler, kendi hikâyelerini çocuklarına aktarmıştır. Agada kelimesi ‘anlatmak’, ‘aktarmak’, ‘açıklamak’ anlamına gelir. Ancak aynı zamanda ‘bağlamak’, ‘birleştirmek’, ‘ilişkilendirmek’ anlamına gelen başka bir İbranice kökle de yakından ilişkilidir. Agada'yı okuyarak, Yahudiler çocuklarına dünyanın dört bir yanındaki Yahudilerle ve tarih boyunca yaşayan Yahudi halkıyla bir bağlılık ve aidiyet duygusu verirler. Agada onları geçmişe ve geleceğe, tarihe ve kadere bağlar ve onları bu büyük hikâyenin birer parçası haline getirir. Dünyadaki diğer uluslar, genellikle şu nedenlerle birlik içinde olmuşlardır; aynı yerde yaşamaları, aynı dili konuşmaları, aynı kültürün parçası olmaları gibi. Yahudiler ise farklıdır. Kıtalara dağılmış, farklı diller konuşmuş ve farklı kültürlerde yaşamış olsalar da onları bir arada tutan şey bir anlatıdır; Pesah anlatısı. Aynı gece, aynı şekilde anlatılan bu hikâye, onları birleştirir. Bu yüzden Agada sadece bir halkın hikâyesi değildir; Yahudiler, bir hikâye etrafında birleşmiş bir halktır.”

Hikâyeyi çocuklarımızın kalplerine işlemek (Rabi Aaron Goldscheider)

R. Jonathan Sacks zt”l’nin de belirttiği gibi, bu kadar önemli olan bir anlatı, sadece Seder gecelerinde anlatmakla sınırlı kalmamalıdır. Rabi Aaron Goldscheider da bu hikâyeyi, halkımızın hikâyesini, kendi hikâyemizi çocuklarımızın kalbine işlememiz gerektiğini şöyle anlatıyor.

“Seder'in en önemli mitsvası, Mısır'dan Çıkış hikâyesini anlatmaktır. Bilgelerimiz, bu anlatımı İbranice ‘sippur yetziat Mitzrayim/Mısır'dan Çıkış’ın hikâyesi’ olarak adlandırırlar. Rabi Soloveitchik, ‘sippur yetziat Mitzrayim’deki sippur kelimesinin kökeninin, anlatmak, aktarmak anlamına gelen l'saper kelimesine dayandığını öğretir. Ancak bu kelimenin başka bir anlamı da vardır. Sofer kelimesi, yazıcı (katip) kelimesi ve kitap, tomar, parşömen anlamına gelen sefer kelimesiyle de ilişkilidir.

Bu anlam bize şunu gösterir; bir sofer, bir yazıcı, bir sefer, bir tomar (kitap, parşömen) yazdığında, kalıcı, nesiller boyu yaşayacak bir eser üretmiş olur.

Pesah gecesindeki kâtipler

Pesah gecesinde bizler de çocuklarımızın kalplerine ve zihinlerine silinmez bir şekilde, gelecek tüm nesillere aktarılacak olan öyküyü yazan kâtipler oluruz. Seder gecesinde aslında anne baba da ‘ebedî bir parşömen yazma’ eylemi içine girer. Bu parşömen, çocuğun kendisidir. Anne baba da bu kutsal gecenin güzelliğini çocuğun zihnine ve kalbine işler.

Midraş'a göre, Moşe öldüğünde gökten bir ses şöyle seslenir: “Moşe öldü, İsrail'in büyük kâtibi, yazıcısı, Safra Rabbah D'Yisrael.”

Neden Moşe’yi tanımlamak için bu terim kullanıldı? Onun en büyük özelliği Tora tomarlarını yazması mıydı?

Rabi Soloveitchik, safra rabbah, yani "büyük kâtip" ifadesinin Moşe’nin sadece Tora tomarlarını yazan bir kâtip olduğu anlamına gelmediğini belirtir. Aksine, Moşe, halkının kalplerine yazmıştı. Tora’nın bilgeliğini milletin ruhuna kazımıştı. Ve bunu her neslin bir sonrakine aktaracağı bir şekilde yapmıştı.

İşte Seder gecesinde bizlerin de görevi budur. Tora’yı sadece parşömen üzerine değil, çocuklarımızın ruhlarının derinliklerine aktarmak, içlerine işlemektir.”

Tarih ve kader; geçmiş ve gelecek (Rabi Benjamin Blech)

Pesah Seder gecelerinde büyükanneler, çocuklar, torunlar, farklı nesiller aynı masanın etrafında Mısır’dan Çıkış’ın anlatıldığı Agada/anlatı kitabındaki olayları binlerce yıldır atalarımızın yaptığı gibi özenle okur, matsa ile atalarımızın 14 Nisan akşamı ekmek hamurlarının kabarmasını beklemeden aceleyle Mısır’dan çıkışlarını, kereviz yaprağı/karpası tuzlu suya batırarak onların gözyaşlarını, acı otlar maror ile atalarımızın Mısır’daki acılarını, elma, ceviz, hurma ve şaraptan yapılan haroset ile kullandıkları harcı, zeroa/yanmış kuzu kolu ile korban Pesah’ı, betsa/haşlanmış katı yumurta ile o zamanlar yapılan bayram korbanını, dört bardak şarap ile Tora’daki dört kurtuluş ifadesini (Şemot 6:6-7) sanki o an kendimiz Mısır’da yaşıyormuşçasına tüm duyularımızla deneyimleriz.

Pesah Sederi ve Agada ile atalarımızın binlerce yıl önce Mısır’da yaşadıklarını neden hayatımızın her günü tekrar tekrar hatırlıyoruz? “…Bu sayede Mısır Ülkesi’nden çıkış gününü hayatının tüm günlerinde hatırlayacaksın” (Devarim 16:3).

Rabi Benjamin Blech, hatırlamanın önemini, geçmiş ve gelecek arasındaki köprüyü şöyle açıklıyor.

“Dünya, insanlığın zamanla ilişkisi hakkında devrim niteliğinde iki fikri Yahudiliğe borçludur. Birincisi geçmişle, ikincisi gelecekle ilgilidir. Hayatımızın her anı şimdiki zamanda geçer. Şimdiki zaman, gerçek olan tek zaman kipidir. Geçmişte olanlar geride kalmıştır; gelecekte olacak olanlar ise bilinmez. Bu nedenle geçmişi ve geleceği anlamsız ve önemsiz görmek kolaydır. İşte bu yüzden, geçmişin ve geleceğin öneminin farkına varılması, entelektüel düşüncenin en büyük atılımlarından biridir.

Hatırlamak

Thomas Cahill'in çok satan kitabı ‘The Gift of the Jews/Yahudilerin Armağanı’nda dikkatle belirttiği gibi, tarih kavramının kendisi bile başlı başına bir Yahudi buluşudur.  Yahudi Kutsal Kitabı Tora’dan önce, geçmişi hatırlama ihtiyacı bilinmiyordu. Hatta geçmişi hatırlama, anlamsız ve gereksiz bir uğraş olarak görülüyordu. Tora, hatırlamayı bir mitsva (dini gereklilik) haline getirdi. Böylece ilk devrimci fikir ortaya çıktı: Tora bizden geçmişi hatırlamamızı ister.

Günümüzde bile, Sidur'da Tora’nın emrettiği ve bazı kişilerin her gün okuduğu ‘Altı Hatırlama’ yer almaktadır: Mısır'dan Çıkış'ın hatırlanması (Devarim 16:3); Sina Dağında Tora'nın alınmasının hatırlanması (4:9-10); Amaleklilerin saldırısının hatırlanması (25:17-19); altın buzağı olayının hatırlanması (9:7); Miryam'ın hatırlanması (24:9); ve Şabat’ın hatırlanması (Şemot 20:8).

Bunlar, bizi sürekli düşünmeye çağıran belirli Tora emirlerinden yalnızca altı tanesidir. Ancak Tanrı ile ilişkimizin anahtar bağlarından biri olan hatırlamanın anlamını ve önemini bunlar bile tam olarak kapsayamaz. Biz, tarihe kök salmış bir dine mensubuz. Kimliğimiz, kadın ve erkek atalarımızın hikâyelerinden kaynaklanır. Bağlılığımız, atalarımız tarafından kabul edilen antlaşmadan gelir. İnançlarımız ise nesiller boyu aktarılan gerçeklerle şekillenir.

Tanrı'nın On Emir'in ilkinde Kendini tanımlamayı seçtiğinde, bunu göklerin ve yerin Yaratıcısı olarak değil, şu sözlerle yapması tesadüf değildir. "Ben, seni Mısır Ülkesi’nden/köle evinden-çıkarmış olan Tanrı’n Aşem’im" (Şemot 20:2; Devarim 5:6). Yehuda Halevi'nin güzelce ifade ettiği gibi, Tanrımız tarihin Tanrısıdır ve ancak geçmişe duyduğumuz saygı sayesinde O'nu doğru bir şekilde tanıyabiliriz.

Tarihe verilen bu değer, filozof Santayana'nın ünlü özdeyişi olan ‘Tarihten ders almayanlar onu tekrar etmeye mahkûmdur’ sözünün çok ötesine geçer. Tarih, sadece hataları tekrar etmemek için değildir. Hayata anlam ve amaç kazandırmak içindir. Bizden önceki büyük insanların omuzlarında durarak kişisel olarak büyümemizi sağlamak içindir. Geçmişten gelen kutsallık mesajlarını dinleyip bugünümüzü dönüştürebilmemiz içindir.

Tarih ve kader

Ve geçmişle kurduğumuz bu neredeyse takıntılı ilişki, Yahudiliğin insanın zamanla olan ilişkisi hakkındaki ikinci devrimci fikrine olanak sağlamıştır: Tarihin kader kavramından sorumlu olduğu fikri. Anlamı olan bir tarih, rastgele bir olaylar dizisinden daha fazlasını ifade eder. Tanrı tarafından yönetildiğine inanılan bir tarih, ilahi bir düzen tarafından yönlendirilir.

Pesah’ın – Tanrı’nın insanlık tarihine müdahil olduğunu öğreten bayramın – ana mitsvasının Seder (düzen) olarak adlandırılması da tesadüf değildir. Tarihin en önemli olaylarında da bir seder, yani düzen vardır.

Kısacası, tarih manevi bir bakış açısıyla değerlendirildiğinde bize kader vizyonu kazandırır: Tanrı’nın yarattıklarının kaderi için hazırladığı ilahi planın sonunda gerçekleşmesidir.

Hem geçmişin hem de geleceğin öneminin farkında olarak, biz insanlar şaşırtıcı bir şekilde üç zaman kipinde birden yaşayabiliriz. Bu da bizi, bir ölçüde, Tanrı’ya benzetir. Çünkü Tanrı’nın dört harfli kutsal adı (Tetragrammaton), İbranicede ‘olmuş’, ‘olmakta’ ve ‘olacak’ anlamlarını bir araya getiren bir birleşimdir.”

Pesah-İnancın bayramı (Rabi Lord Jonathan Sacks zt”l)

Pesah Seder gecelerinde atalarımızın Mısır’da yaşadıklarını hatırlayıp, sanki Mısır’dan kendimiz çıkıyormuş gibi hissetmek için türlü ritüeller gerçekleştirir, sembolik anlamları olan yiyecekler yeriz. Pesah hikâyesini hatırlar, bunun bizim hikâyemiz olduğunun bilinciyle bu hikâyemizi çocuklarımızın kalplerine işlemeye çalışırız.

R.Jonathan Sacks zt”l, Seder ve Agada’nın önemli mesajlarından birini şöyle açıklıyor.

“Pesaḥ'ta Seder masasının etrafında oturup, eziyet ekmeğinden özgürlüğün şarabına uzanan yolculuğu tekrar ederken, çok önemli sonuçları olan bir düşünceye bağlanırız: tarihin bir anlamı vardır. Geçmişin trajedilerini sonsuza dek tekrarlamaya mahkûm değiliz.

Pesaḥ, inancın bayramıdır, atalarımızın inancının bayramıdır; onlar, insanlığın meselelerinde Tanrı'nın varlığını onurlandıran bir özgürlük arayışında, zaman ve mekânın içinden gelen ilahi çağrıyı takip etmişlerdir.

Biz Yahudiler, Tanrısal Varlığı sıradan hayatlara nasıl getirebileceğimizi kendimize ve dünyaya göstermek için varız. İnsan ilişkilerine, evliliğe, aileye, evlere ve topluluklara Tanrısallık getirerek insanın ‘Tanrı suretinde yaratılmış’ olduğu gerçeğini onurlandıran, kelimenin en gerçek ve derin anlamıyla özgür bir toplum oluşturabiliriz.

 Pesah'ta, eziyet ekmeğinden özgürlüğün şarabına uzanan kendi yolculuğumuzu yeniden anlatırken, bizler de bu yolculuğun bir parçası oluruz. Onu kendi hikâyemiz haline getirir, tıpkı Seder’deki gibi hem samimi hem de çok kapsamlı bir anlatının içine çekiliriz. Bu bizim halkımız ve bizim hikâyemizdir.”

Önemli Not: Yazıda kısa bir özet olarak verilen bilgiler, okuyucuya bu konular hakkında fikir vermek amacıyla Gözlem Yayıncılık’tan Şemot, Devarim; ayrıca The Jonathan Sacks Hagada, The Night That Unites- The Passover Haggadah, Redemption, Then and Now- R.Benjamin Blech kitaplarından ve www.aish.com, www.sefaria.org sitelerinden derlenerek hazırlanmıştır.

Yazı, konu ile ilgili kitaplarda, internette bulunabilecek yorumlardan sadece sınırlı bir bölümünü kapsamaktadır. Toplulukların farklı gelenekleri, yorumlamaları ve uygulamaları olabildiği için özel günler ve uygulamalar hakkında en doğru ve detaylı bilgiler için, toplulukların kendi rabilerine başvurması gerekir.

*Katkıları için Rav İzak Peres’e teşekkür ederiz.