“O gün çocuğuna anlatacak, ´Mısır´dan çıkışım sırasında, Tanrı benim için tüm mucizeleri işte bunun uğruna yaptı´ diyeceksin” (Şemot 13:8). Pesah Sederi (düzeni) çerçevesinde, Mısır´dan Çıkış olayları masadaki herkes tarafından belli bir düzene göre ritüeller ve sembolik yiyeceklerle sanki kişi kendisi Mısır´dan çıkmışçasına canlandırılır. Diaspora´da yaşayan Yahudiler Pesah Seder gecelerini bu yıl 1 ve 2 Nisan akşamları gerçekleştiriyor.
Tora’da belirtilen ayların başı Nisan’da gerçekleşen Pesah’ta, Tanrı’nın İsraeloğulları’nı kendi özgür halkı yapmak ve Tora’yı vermek üzere Mısır’daki esaretten kurtarması kutlanır. Bu yıl 1 Nisan Çarşamba akşamı başlayan ve diasporada sekiz gün süren Pesah Bayramı, Yahudilerin büyük çoğunluğunun, kurallarına en çok riayet ettiği ve özenle kutladığı bir bayramdır.
Pesah’ın ilk -diasporada iki- gecesi tüm ailenin bir arada toplanıp gerçekleştirdiği Seder (Düzen), Yahudilik’te düzen ve doğaçlamanın nasıl iç içe yaşandığının çok güzel bir örneğidir. Dünyanın farklı ülkelerindeki bütün Yahudiler, aynı gece, aynı hikâyeyi, aynı kelimelerle anlatsa da her aile bu hikayeye kendine has bir aroma, özel bir tat ekler. Kurallar aynı, fakat olayları yorumlamalar, açıklamalar ve bugünkü hayata dair yapılan çıkarımlar, anlamlandırmalar farklıdır. İşte bu şekilde binlerce yıllardır anlatılan aynı hikâye her daim genç, yeni ve ilginç kalmaktadır.
SEDER
Pesah Bayram mumları: 1 Nisan Çarşamba akşamüstü güneş batmadan önce bayram onuruna mumlar, beraha ile yakılır. “Baruh Ata Ad. Elo-enu Meleh Aolam Aşer Kideşanu Bemitsvotav Vetsivanu Leadlik Ner Şel Yom Tov/ Bizleri mitsvaları ile kutsayan ve bizlere Yom Tov mumlarının yakılması mitsvasını veren Evren’in Efendisi Tanrı’mız Sen Mübareksin.”
Şarap: Seder’de (ve Pesah süresince) sadece Kaşer Lepesah -Pesah’ta kullanmaya uygun- şarap kullanılır.
Seder tabağı/ Sembolik yiyeceklerin dizilişi: Masanın ortasına konulan Seder tabağı/tepsisinin üzerindeki sembolik yiyeceklerin her biri Mısır’dan Çıkış olaylarıyla ilgilidir. Tepsiye önce üç matsa, sonra sırasıyla zeroa-ateşte kızartılmış kuzu kolu, betsa-haşlanmış yumurta, maror-marul, haroset ve karpas-kereviz yaprakları yerleştirilir.
Agada Kitabı - Anlatı
“O gün çocuğuna anlatacak, ‘Mısır’dan çıkışım sırasında, Tanrı benim için tüm mucizeleri işte bunun uğruna yaptı’ diyeceksin” (Şemot 13:8).
Anlatı anlamına gelen Agada, Tora’daki “Veigadta levinha/ Çocuğuna anlatacaksın” mitsvası gereğince, Pesah olaylarının anlatılmasından esinlenerek adlandırılmıştır.
Agada’nın masa etrafındakilerin anlayacağı bir şekilde okunması, onun her daim güncel öğretilerinin de anlaşılmasına ve Agada’nın derin mesajları üzerine fikir alışverişi yapılabilmesine yardımcı olur.
Agada’nın en önemli öğeleri çocuklar ve sorulardır. Gelen soru olursa, ara verilir, soru cevaplandırılır, ondan sonra Agada’nın okunmasına devam edilir.
1.Kadeş-Kiduş berahası okunur. Birinci bardak şarap, sola yaslanarak içilir. İkinci bardak şarap doldurulur.
2.Urhats-Eller berahasız olarak (el yıkama duası yapmadan) yıkanır.
3.Karpas-Kereviz, maydanoz veya turp yaprağı gibi bir ot, tuzlu su/ Kaşer Lepesah sirkeye batırılıp Aadma-berahası söylendikten sonra çok az bir miktar yenir. (Ve beraha söylerken daha sonra yenecek marul da akılda tutulur)
4.Yahats-Üç matsadan ortada olanı bölünür, yarısı Afikoman-son lokma-için saklanır.
5.Magid-Mısır’dan çıkış öyküsünün anlatılması.
A Lahma Anya- Matsalara bakarken Mısır'daki olayları görsel bir şekilde hatırlarız.
Magid’in sonunda, ikinci bardak şarap, sola yaslanarak içilir.
6.Rohtsa-Netilat Yadayim-Yemekten önce, eller, ‘dua edilerek’ yıkanır.
7.Motsi-Amotsi duası edilir.
8.Matsa-Matsa duası edilir ve sola yaslanarak matsa yenilir.
9.Maror-Harosetle birlikte marul yaprağı sola yaslanmadan yenir.
10.Koreh-Sandviç-matsa, otlar ve haroset bir sandviç haline getirilir, sola yaslanarak yenir.
11.Şulhan Oreh-Bayram yemeğinin yenmesi. Yemekte çoğunlukla yeni bir hayatı da sembolize eden yumurta yenilir.
12.Tsafun-Ortadaki matsadan ayrılmış Afikoman’ın yenmesi. Afikoman, yoruma göre, Seder’de yenilen son yemek olan Pesah sunusunun anısına, sola yaslanarak yenir. Bundan sonra artık son iki bardak şarap ve sudan başka bir şey yenilip içilmez.
13.Bareh-Birkat Amazon-Yemekten sonra, üçüncü kadeh şarapla şükür ve kutsama duası yapılır ve berahadan sonra, sola yaslanarak içilir. Dördüncü bardak şarap doldurulur. Beşinci bir bardak Peygamber Eliyau Anavi için Seder masasına yerleştirilir. Eliyau Anavi’nin; Maşiah’ın geldiğini, bir Pesah akşamı anons edeceğine inanılır. Bu noktada Elyiau Anavi’nin içeri girebilmesi için sokak kapısı açılır.
14.Allel-Şarkılar ve ilahiler eşliğinde dördüncü bardak şarap içilir.
15.Nirtsa-Kabul. Yapılanların Tanrı tarafından kabulü ve kurtuluşun başlangıcı olması dileğiyle dua ve ilahiler söylenir. Seder’in sonu.
ÖNEMLİ HATIRLATMA
Omer saymaya 2 Nisan Perşembe akşamı başlıyoruz.
Pesah'ın ikinci gecesinden başlayarak Şavuot’a kadar 49 gece boyunca gün gün Omer’i saymak, direkt olarak Tora'dan gelen mitsvalardandır. Şavuot'ta Tora'nın verilişine kadar devam eden bu 49 gün, kişinin her gün karakterinin, kişiliğinin farklı yönlerini geliştirdiği, ruhunu adım adım arındırdığı, kendini ilerlettiği ve bunun sonucunda en saf haline ulaşarak özü ile, içindeki Tanrısal kıvılcım ile bağlantıda olarak Tora’ya kavuştuğu süreci belirtir. Bu yıl Omer sayımına perşembe akşamı başlıyor ve Şavuot’a kadar her gece saymaya devam ediyoruz.
Pesah Seder Hazırlıkları, Hızlı Alış Veriş Listesi; Pesah Seder Detayları Pesah Sederindeki Yiyeceklerin Simgeledikleri-Farklı Yorumlar: http://www.sevivon.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1699:pesah-sederi&catid=46&Itemid=225
Agada KitabınınTamamı- http://www.sevivon.com/images/stories/kutuphane/kitaplar/agada.pdf
Not: Yazıda kısa bir özet olarak verilen bilgiler, okuyucuya bu konular hakkında fikir vermek amacıyla Gözlem Yayıncılık’tan Şemot, Pesah Agadası ve El Gid Para El Pratikante; ayrıca Every Person’s Guide to Passover, The Jonathan Sacks Haggada, And You Thought They Were Only Four, Explorations, The Night That Unites, A Passover Haggadah-Elie Wiesel, Redemeption, Then and Now- R.Benjamin Blech kitaplarından ve www.aish.com, www.chabad.org, sevivon.com, ncsy.org, torah.org, https://ajws.org, https://www.haggadot.com, https://www.etzion.org.il sitelerinden derlenerek hazırlanmıştır.
Yazı, konuyla ilgili kitaplarda, internette bulunabilecek yorumlardan sadece sınırlı bir bölümünü kapsamaktadır. Cemaatlerin farklı gelenekleri, yorumlamaları ve uygulamaları olabildiği için özel günler ve uygulamalar hakkında en doğru ve detaylı bilgiler için, cemaatin kendi rabilerine başvurması gerekir.
*Katkıları için Rav İzak Peres’e teşekkür ederiz.
