Film, Batman´la Mardin arasındaki ücra bir dağ köyünde iki aşiret arasındaki toprak çatışmasına odaklanıyor. Ülkesinin toplumsal sorunlarını filmlerinde işlemeyi ilke edinen sorumluluk sahibi bir sanatçı olarak, Emin Alper yalnız bireysel çatışmaları değil, aynı zamanda toplumsal hiziplerin yarattığı travmayı, iktidar ilişkilerini ve ötekileştirmeyi inceleme konusu yapıyor. Filmin eleştirilecek yönleri, anlatının yavaş ilerlemesi, daha fazla ritme ihtiyaç duyması ve süresinin uzunluğu.
İki aşiret arasındaki çatışma
Emin Alper’in beşinci uzun metrajlı filmi ‘Kurtuluş’ bu yıl Berlin Film Festivali’nin ikincilik ödülü Gümüş Ayı Jüri Büyük Ödülü’nü kazandı. Bu festivalin tarihinde ilk kez Metin Erksan’ın ‘Susuz Yaz’ı 1964’te Altın Ayı Ödülünü kazanmış, Fatih Akın ‘Duvara Karşı’ ile 2004’te aynı ödüle kavuşmuştu. Semih Kaplanoğlu’nun ‘Bal’ından (2010) 16 yıl sonra İlker Çatak ‘Sarı Zarflar’ ile Altın Ayı Ödülü kazanan dördüncü Türk oldu. ‘Kurtuluş’ sıcağı sıcağına vizyona girdi. ‘Sarı Zarflar’ ise 27 Mart Cuma vizyona girecek. Uluslararası sinema çevrelerinde büyük prestije sahip bir ödülü kucaklayan ‘Kurtuluş’un merkezinde toprak ve güç mücadelesi vardır: Film köylerine zenginleşerek geri dönen Bezariler ile bölgede güç sahibi ancak gittikçe fakirleşen Hazeran aşireti arasındaki çatışmada, sadece bir toprak mücadelesi değil, iktidar, aidiyet, geçmişle yüzleşme, toplumsal gerilim gibi derin temalara odaklanıyor. Bu bağlamda film, bir yandan kırsal Türkiye’deki sosyal dinamikleri işlerken, diğer yandan bireylerin, toplulukların ve tarihin neden olduğu travmalarla yüzleşmesinin mümkün olup olmadığını sorguluyor.
Etkileyici sıkışmışlık duygusu
Film konusunu gerçek bir olaydan esinlenen (2009’da bir Kürt köyünde 40 kişinin öldürüldüğü evlenme töreninden), Mardin ile Batman arasında geçen bir toprak çatışmasını anlatıyor. Korucu Hazeran aşiretiyle yıllar önce terk etmek zorunda kaldıkları köylerine geri dönen Bezariler arasındaki çatışmayı odağına alıyor. Yıllarca süren sürgünün ardından bir aşiret, Türkiye’nin ücra bir köyüne geri döner ve uzun süredir devam eden bu husumeti yeniden alevlendirir. Topluluk içinde dini vizyonlarla yönlendirilen Mesut’un (Caner Cindoruk) giderek artan inançları onu kardeşinin otoritesini sorgulamaya iter. Gelenek, inanç ve iç çatışma arasında kalan Mesut’u, klanın hayatta kalmasını sağlayacak çareleri bulmaya zorlar. Film baştan sona gergin bir atmosferde, tekinsiz rüyaların körüklediği bir iktidar mücadelesini ve ‘kurtuluş’ vaadinin peşinden giden bir köyün hikâyesini anlatıyor.
Emin Alper’in önceki dört filminde olduğu gibi ‘Kurtuluş’ da gerilimi ve belirsizliği ustaca kullanarak izleyiciyi anlattığı hikâyenin içine çekiyor. Ülkesinin toplumsal sorunlarını filmlerinde işlemeyi ilke edinmiş, sorumluluk duygusuna sahip bir sanatçı olarak Alper, yalnız bireysel çatışmaları değil, aynı zamanda toplumsal hiziplerin yarattığı travmayı, iktidar ilişkilerini ve ötekileştirmeyi inceleme konusu yapıyor. Sinema dünyasının üç büyük festivalinden biri olan Berlin’de Gümüş Ayı Ödülü kazanarak, filmin uluslararası ölçekte tanındığını ve değer gördüğünü gösteriyor. Alper aynı başarıyı 2015 Venedik Film Festivali’nde göstermiş, kariyerinin ikinci filmi ‘Abluka’ ile Özel Jüri Ödülü’nün sahibi olmuştu. Aynı festivalin iki büyük ödülünü paylaşan ‘Sarı Zarflar’ ile ‘Kurtuluş’ Türk sinemasının politik ve sosyal temalı anlatılarını öne çıkardı. Bu durum, Türkiye kökenli hikâyelerin uluslararası arenada ses getirdiğini ortaya koydu.
2026 Berlin Festivali sosyal gerilimler, iktidar çatışmaları ve toplumsal konular gibi güncel temalara odaklanan filmleri öne çıkardı. ‘Kurtuluş’ da konusunun toplumsal ve psikolojik derinliği sebebiyle Wim Wenders başkanlığındaki jüri tarafından takdir edildi. Festivalin sosyopolitik içerikli, sanatsal derinliği yüksek filmleri ödüllendirme eğiliminde olması da ‘Kurtuluş’ gibi yapımların ödül listesinin üst sıralarında yer almasına katkı sağladı. Emin Alper’in inşa ettiği karakter odaklı anlatımının özellikle tarihsel ve duygusal bağlamda etkileyici olduğunu söylemek mümkün. Filmin insan doğasındaki mülkiyet, hırs, delilik gibi evrensel temaları işlemesi yalnız Türkiye’ye özgü değil, evrensel bir meseleye de ışık tutuyor. Film, Türkiye’nin dokusundaki derin toplumsal kırılmaları sinema diliyle evrensel izleyiciye aktarmış oluyor.
İktidar savaşı, geçmişle yüzleşme
Filmin eleştirilecek yönleri, anlatının yavaş ilerlemesi, sinematik anlatımda zaman zaman durgunluk yaşanması ve uzun olması. Özellikle ikinci yarısında filmde olaylar ağır ilerliyor, anlatı yavaşlama yaşıyor, film daha fazla ritme ihtiyaç duyuyor. ‘Kurtuluş’un Alper’in en iyi filmi olduğunu düşünmüyorum; ‘Kurak Günler’ ve ‘Kız Kardeşler’i daha çok beğenmiştim. Ancak Alper’in senaryosundaki müthiş finaldeki ‘ikiz kız kardeş’ buluşuna şapka çıkardım. Filmde bir şeyh, rakip bir kabilenin atalarından kalma topraklarını geri almak için geri dönmesiyle bölgesel bir anlaşmazlıkla karşı karşıya kalıyor. Bölgesel şiddet olaylarının ardından tırmanan çatışmayı nasıl ele alacakları konusunda iki kardeş anlaşmazlığa düşer. Bölgesel terörizmin damgasını vurduğu şiddet dolu bir dönemin ardından, Hazeran kabilesinden Şeyh Ferit (Feyyaz Duman) eski topraklarını geri almak isteyen Bezari kabilesinin dönüşüyle sorunlarla karşı karşıya kalır. Ferit ve ağabeyi Mesut, çatışmayla nasıl başa çıkılacağı konusunda farklı görüşlere sahiptir. Ancak filmde şiddet kaçınılmaz bir kader gibi sunuluyor.
Filmde teröristlerin cirit attığı topraklarda korucu olarak devletine sahip çıkan köylülerin, ayıplarını gizlemek için jandarmaya yalan söylediklerini de görüyoruz. Alper’in önceki filmlerinde olduğu gibi burada da erkeklik krizi ön plandadır. İktidar mücadelesi, kırılgan bir erkeklik algısıyla birleşir. Kadın karakterler ise çoğu zaman çatışmanın ortasında kalmış, ama sezgisel olarak daha berrak bir perspektif sunan figürlerdir. Ancak filmdeki kadınlar pasif, ezilmiş karakterler değildir, gerektiğinde tavır almaktan geri kalmazlar. Kadınlar kavgaya karışırken çocukların da cinayetlere karıştıklarını görürüz.
Film kırsal, geniş coğrafyada geçmesine rağmen güçlü bir sıkışmışlık hissi yaratıyor. Geniş planlar karakterlerin yalnızlığını vurguluyor. Sessizlik kullanımı ve diyalogdan çok bakışlara dayalı anlatımıyla, Emin Alper’in sinema dil bilinçli olarak yavaş olduğu söylenebilir. Bu tercihler gerilimi fiziksel çatışmadan çok psikolojik düzeyde kurar.
Filmde ışık kullanımı çoğunlukla doğal ve sert; dramatik kontrasttan çok gerçekçi bir sertlik tercih edilmiş. Filmdeki toprak mücadelesi aynı zamanda bir kimlik savaşıdır, klan çatışması, ulusal ve ideolojik bölünmeleri ifade eder. Emin Alper ile evvelce ‘Tepenin Ardı’ ve ‘Kurak Günler’de birlikte çalışan Özcan Vardar’ın Matthieu Laclau ile müştereken yaptıkları kurgu son derece dinamik ve başarılı. Özcan Vardar’ın Eytan İpeker ile ‘Kurak Günler’deki çalışması ikiliye Avrupa Film Ödülleri’nde En İyi Kurgu Ödülü’nü getirmişti. Böylece ikili Avrupa Film Akademisi’nin ödüllendirdiği ilk Türk sanatçılar sıfatını kazanmışlardı. Genç Hollandalı bestekâr Chistiaan Verbeek’in müzik partisyonu minimaldir; doğa sesleri ve rüzgâr önemli bir dramatik araç olarak kullanılıyor. Oyuncu kadrosu için casting Kürtçeyi ana lisanları gibi kullanabilen oyunculardan oluşturdu. Başrolde Mesut’u canlandıran Caner Cindoruk, kardeşi Ferit’te Feyyaz Duman, asi ruhlu Yılmaz’da Berkay Ateş teatral performanslarıyla öne çıkıyorlar. Kadın oyuncuların tümü oyuncu kadrosunun başarısına katkıda bulunuyor.
‘KURTULUŞ’
Yön ve Sen: Emin Alper
Gör: Ahmet Sesigürgil
Müz: Christiaan Verbeek
Kur. Özcan Vardar - Matthieu Laclau
Oyn: Caner Cindoruk - Bekay Ateş - Feyyaz Duman - Eren Demir - Aram Dildar - Hecbi Demi - Naz Göktan - Özlem Fas - Selim Akgül - Erda Acil
