Bu özel Şabat´ta, Tora´nın ´Taase-Yap´ şeklindeki mitsvalarından olan, Para Aduma-Kızıl İnek ile arınma mitsvası anlatılır ve bu şekilde Pesah ile ilgili hazırlıklar başlamış olur. “…Herhangi bir kusuru olmayan, üzerine boyundurluk geçirilmemiş tamamen kızıl bir inek getirsinler… Koen, bir sedir dalı, bir zufa otu ve (bir miktar) kırmızı (yün iplik) alıp, (bunları) ineğin yanışına atsın” (Bamidbar 19:2-6). Dört Özel Peraşanın üçüncüsü Şabat Para bu yıl 7 Mart Cumartesi günü.
Pesah Bayramı’na hazırlık yolunda Şabat Şekalim ve Şabat Zahor’dan sonra gelen Dört Özel Şabat - Dört Özel Peraşa’nın üçüncüsü, Şabat Para'dır.
Şabat Ahodeş’ten önceki Şabat olan bu özel Şabat’ta, Tora'nın 'Taase-Yap' şeklindeki mitsvalarından, Para Aduma-Kızıl İnek ile arınma mitsvası anlatılır ve bu şekilde Pesah ile ilgili hazırlıklar başlamış olur.
Kızıl İnek ile arınma mitsvasının Pesah ile bağlantısı, Kutsal Tapınak Bet Amikdaş zamanında Pesah’ta Tapınağa korban getirebilmek ve Pesah korbanından yiyebilmek için kişinin manevi olarak arınmış, saf olması gerekmesinden kaynaklanır. Pesah yaklaşırken atalarımızın Pesah korbanı ile ilgili mistvaları yerine getirmeleri gibi biz de Para Aduma-Kızıl İnek (Düve) ile arınma mitsvasını, bu mitsvanın anlatıldığı Tora bölümünü okuyarak, bu mitsvanın bugün için ne anlatmak istediğini, hayatımıza neler katabileceğini düşünerek yerine getirmeye çalışıyoruz.
Bu yıl Şabat Para’da okunacak Ki Tisa peraşası, Şabat Para’da okunan aftara ve Pesah Korbanı ile ilgili Rabilerimizin farklı yorumları, bize farklı bakış açıları getiriyor. Bu yıl Şabat Para 7 Mart Cumartesi günü.
Para Aduma ve Korban Pesah: Birbirine tamamen zıt iki kural
Bu Şabat’ta haftanın peraşası Ki Tisa’ya ek olarak Hukat peraşasından okuyacağımız bölüm, en üst düzeyde manevi kirlilik-tuma kaynağı olan, kişiyi ölü gömmek, taşımak veya benzeri şekilde bir insan cesedine maruz kalmaktan veya onunla aynı odada bulunmaktan kaynaklanan manevi kirlilikten arındırmak, manevi saflığına geri döndürmek için yerine getirilen Para Aduma ritüelinden bahseder (Bamidbar 19:1-22). Bet Amikdaş zamanında korban Pesah yapabilmek ve Pesah korbanından yiyebilmek için kişinin manevi olarak arınmış, saf olması gerektiği için, Rabilerimiz Para Aduma mistvasını anlatan bölümün Pesah’tan önce bu zamanda okunduğu yorumunu getirir.
Para Aduma mitsvası, korban Pesah mitsvasının yerine getirebilmesine ve bundan yenilebilmesine olanak sağlarken, bu iki mitsva arasındaki zıtlıklar Rabilerimizin ilgisini çeker.
Rabi Shalom Rosner, Para Aduma ve Korban Pesah arasındaki zıtlıkları şöyle açıklıyor:
“David AMeleh, ‘Kalbim Senin kanunlarınla bütün olsun’ (Teilim 119:80) diye diler. Midraş, buradaki ‘kanunlar’ kelimesinin iki kanunu (hukim) yansıtmak için özellikle çoğul olarak kullanıldığını açıklar. Birinci kanun, korban pesah: “Zot hukat aPesah-Bu, Pesah (korbanının) kuralıdır” (Şemot 12:43) olarak belirtilir. İkincisi, “Zot hukat aTora-Tora hükmü budur” (Bamidbar 19:2) ise, Para Aduma ile ilgili kanundur. Para Aduma ile korban Pesah arasındaki bağlantı nedir? David AMeleh neden kalbinin özellikle bu iki hükmün yerine getirilmesinde içten ve dürüst olması için dua etti?”
Birbirine zıt hükümler
Rabi Rosner, Rav Asher Weiss’in şöyle bir açıklama sunduğunu belirtiyor:
“Midraş'ta bu iki farklı hükmün karşılaştırılması değil, aksine zıtlaştırılması söz konusudur. Seder gecesinde soru sormaya teşvik ediliriz. Konuyla ilgili ve bilgili kişiler Agada'daki her nüansı anlamaya çalışırlar. Ayrıca Seder süresince çocuklarımızın soru sormasını teşvik etmek için sorular tetiklemek için belirli eylemlerde bulunuruz. Dolayısıyla korban pesah, soru sormanın sembolüdür: sormak, araştırmak, incelemek. Pesah'ın mesajını ve geleneklerini anlamak ve içselleştirmek için düşünce sınırlarımızın üzerine çıkmaya çalışırız.
Öte yandan, Hukat Para Aduma bir muammadır. Şlomo aMeleh bile Para Aduma hükmünün karışıklığının ardındaki mantığı tam olarak anlamadığını itiraf etmiştir: “Bilge olacağım dedim, ama bu beni aşıyordu” (Kohelet/Vaiz 7:23). Yine de, mantığını kavrayamamamıza rağmen, Para Aduma'nın tüm ayrıntılarını yerine getirmemiz emredilmiştir.
Bu iki hüküm-hukim, mitsvalara iki farklı yaklaşımı temsil eder. Hukat aPesah, anlamaya çalışmayı, araştırmayı ve (Tanrı’ya yaklaşmaya) hasret duymayı içerir. Para Aduma ise, Yüce Tanrı'nın emrettiklerini olduğu gibi kabul etmemizi ve kavrayışımızın ötesinde olan eylemleri yerine getirmemizi gerektirir.”
Bu noktada Rabi Shalom Rosner ne zaman sorup araştırmamız, ne zaman ise Tanrı’nın emirlerini alçakgönüllülükle kabul etmemiz gerektiğini sorguluyor.
Ne zaman harekete geçmeli, ne zaman sorgulamalı?
Rabi Shalom Rosner bu konuda Rav Asher Weiss’in, Avraam Avinu'yu örnek almamızı önerdiğini belirtir. “Oğlu Yitshak'ı kurban etmesi istendiğinde, Avraam (Tanrı’nın İsteği’ni) sorgulamadan harekete geçer. Sabah erkenden kalkar ve yolculuğuna çıkar. Ancak Avraam oğlunu bağlayıp onu kesmek için bıçağı kaldırdığında, bir melek Avraam'a seslenerek durmasını ve vazgeçmesini söyler. Midraş'a göre bu noktada Avraam sorgulamaya başlar. Önce Tanrı, “Yitshak senin varisin olacak” diyor, sonra da “Oğlunu öldür” diyor. Şimdi Tanrı bana, “Onu öldürme” diye emrediyor. Bütün bunların anlamı nedir? Peki, Avraam neden Tanrı'nın isteğini en başında sorgulamadı? Avraam Avinu'nun bir eylemde bulunma sorumluluğu olduğu sürece, hiçbir soru sormadı. Bir emri yerine getirmeye odaklandı. Ancak oğlunu bağışlaması emredildikten ve artık bir eylemi tamamlama yükümlülüğü kalmadıktan sonra, Tanrı'nın niyetlerini daha iyi anlamak için daha derinlemesine sorgulamaya başladı”.
Naase Venişma
Rabi Shalom Rosner, belki de İsraeloğullarının naase venişma/yapacağız ve dinleyeceğiz (anlamaya, içselleştirmeye çalışacağız) dedikleri için iki taç almalarının açıklamasının da bu olabileceğini belirtiyor. “Gemara (Şabat 88a), 600.000 meleğin Sina Dağı'na indiğini ve her bir kişinin başına iki taç koyduğunu, birinin naase-yapacağız dedikleri için, diğerinin ise nişma-dinleyeceğiz dedikleri için olduğunu anlatır. Neden iki taç aldık?
İsraeloğulları büyük bir şey yaptılar: Nişma'dan önce naase dediler. Nişma için neden ikinci bir taç aldık? Minhat Aşer, evet, yaptıkları ilk şeyin naase/yapmak yani Hukat apara olduğunu açıklıyor. Emirleri koşulsuz olarak kabul ettik.
Sonra, Hukat aPesah vardı ve bu, araştırma, hasret duyma ve mitsvaların mesajlarını anlamaya çalışmayı içeriyordu. İsraeloğulları da bunu yapmaya kararlıydı. Yılın büyük bir bölümünde Hukat apara'ya uyuyoruz: Tanrı'nın emirlerine itaat etme ve koşulsuz olarak bunları yerine getirme.
Özellikle Seder gecesinde Hukat haPesah'ı deneyimliyoruz, Agada’yı daha iyi anlayabilmek için hep birlikte fikir alışverişine giriyoruz. Dileğimiz, hem Hukat apara'yı hem de Hukat aPesah'ı layığıyla yerine getirebilmemizdir. Ne zaman itaatkâr davranıp mitsvaları koşulsuzca yerine getireceğimizi ve ne zaman sorgulayıp mitsvaları daha derinlemesine anlayacağımızı bilebilmemizdir.”
Ki Tisa Peraşası – Altın Buzağı- Para Aduma
Bu Şabat okuyacağımız Ki Tisa peraşası, Moşe Rabenu’nun Sina Dağı’ndan dönmesini sabırsızlıkla bekleyen İsraeloğulları’nın yaptığı altın buzağıdan bahseder. Rabilerimiz de altın buzağı ile Kızıl İnek (Para Aduma) bağlantısı üzerine farklı yorumlar getirir.
Bazı yorumcular, insan mantığının açıklayamayacağı, ama buna rağmen tereddütsüz olarak, Tanrı İnancı ile yerine getirilen Para Aduma mitsvasının, altın buzağı günahının kefareti olduğunu ifade eder.
Midraş Tanhuma, bunu, şu örnekle açıklar. Bir gün saray hizmetlilerinden birinin oğlu, sarayı kirletir. Kral da, “Annesini çağırın, oğlunun pisliğini temizlesin” der. Aynı şekilde Tanrı da, “Kızıl İnek, altın buzağı günahının kefaretini sağlasın” der.
Başka bir yorum da altın buzağının, İsraeloğulları tarafından, ona tapmak için yapılmadığından bahseder. İsraeloğullarının asıl niyeti, Tanrı’nın Varlığı’nı, dünyevi, elle tutulur bir şekilde görünebilir hale getirmek, Tanrı’ya ibadette yoğunlaşabilecekleri bir nokta elde etmekti. Bu istek, daha sonraları, Mişkan ile gerçekleşir.
Rabi Dr. Laura Duhan-Kaplan, Para Aduma-Kızıl Düve (Kızıl İnek) mitsvası ile ilgili şu yorumu getirir: “Kızıl İnek-Para Aduma korbanının külleri, insan cesediyle temas eden bir kişinin ritüel olarak arınmasını sağlar. Bazı yorumcular, düvenin küllerini (bugün okuduğumuz peraşadaki) altın buzağı hikâyesinin bir hatırlatıcısı olarak açıklar; ölümün eşiğinden geri dönebileceğimizin ve Tanrı’ya olan inancımızı yeniden ifade edebileceğimizin bir hatırlatıcısı olarak. Bazıları ise Kızıl Düve’nin küllerinin ölüm gerçeğini simgelediğini ve böylece yas tutanın çektiği acıyı ifade ettiğini öne sürer. Kimileri ise bu külleri, yaşam döngülerinin kutsallığını kabul eden eski Kenaan dini ritüelleriyle ilişkilendirir.”
Rabi Kaplan, geleneksel Yahudi yorumuna göre Kızıl Düve’nin külüyle ilgili ritüelin bir hok -Tanrı tarafından emredilen, anlaşılması güç bir uygulama olduğunu vurgular. “Bu ritüelin Tanrı’nın İsteği’ne itaat ederek yerine getirilmesi, Tanrı’ya olan bağlılığımızı geliştirir. Çağdaş psiko-spiritüel bir dille ifade edersek, belki de hok, anlamı tek bir yoruma indirgenemeyecek kadar güçlü bir sembolü ifade eder. Rabi Lawrence Hoffman’ın dediği gibi, “semboller sembolize eder ama tek bir şeyi değil. Aksine, semboller zihnimizi ve kalbimizi fikirler, duygular, sorular, anılar ve anlamlar arasında bir yolculuğa açarlar; özellikle de kayıp ve değişim zamanlarında tam da ihtiyaç duyduğumuz yere.”
Şabat Para’da Okunan Aftara - Ruhsal kirlilikten kurtuluşa
Özel günlerin arkasındaki derin öğretileri anlayabilmek için, bu günlerdeki peraşalar ve Peygamberler Kitabından okunan aftaralar bize gerekli ipuçlarını sağlayabiliyor.
Ohr Torah Stone’un Başkanı ve Roş Yeşiva’sı olan Rabi Dr. Kenneth Brander, Şabat Para’da okuduğumuz özel aftarayı şöyle inceliyor:
“Pesah yaklaşırken, Para peraşasını okuruz. Bu bölüm, Bet Amikdaş’a girebilmek ve Pesah Korbanını sunabilmek için gerekli olan ritüel arınma kurallarını ayrıntılarıyla açıklar. Tora, ister doğrudan temas yoluyla ister aynı kapalı mekânda bulunarak ölü insan bedeniyle temas etmiş bir kişinin arınma sürecini detaylı biçimde anlatır. Bu süreç yalnızca bir mikveye dalmayı değil, aynı zamanda mei hatat adı verilen özel olarak hazırlanmış suyun serpilmesini de içerir. Bu su, yakılmış Para Aduma’nın (Kızıl İnek) küllerini barındırır.
Bet Amikdaş’ın yokluğunda, bu yasaların çoğu pratikte uygulanamaz durumdadır; çünkü yasak olan ritüel olarak kirli olmak değil, ritüel kirlilik halinde Bet Amikdaş’a girmektir. (Günümüzde bile Koenler, ritüel kirlilikle ilgili bazı kısıtlamalara tabidir. Ölü insan bedenine maruz kalmaları yasaktır; bu da hastaneleri ziyaret etme, cenazelere katılma veya mezarlıklara girme gibi durumları etkiler.)”
Ritüel kirlilik değil yozlaşma
Rabi Dr. Kenneth Brander, bu haftanın Aftara’sında Peygamber Yehezkel ritüel kirlilikten söz ettiğinde, burada genel anlamdaki tuma-ritüel kirlilikten bahsetmediğini belirtir: “Aksine, Yehezkel ölü insan bedenine maruz kalmaktan değil, Yahudi halkının ahlaki ve ruhsal yozlaşma yoluyla toprağı nasıl kirlettiğini dile getirir. Kendisi de bir Koen olan Yehezkel, Yahudi toplumunu saran yaygın putperestlik ve cinayetleri yalnızca birer günah olarak değil, Tanrı’nın gözünde en az ritüel murdarlık kadar ciddi ve kapsamlı bir ruhsal kirlilik olarak görür.
Tanrı’nın Yehezkel aracılığıyla halka ilettiği mesajda, bu ruhsal kirlenme o kadar ağırlaşmıştır ki bir hilul Hashem /Tanrı’nın adının kutsallığının zedelenmesi haline gelmiştir. Bunun sonucu olarak Tanrı halkı sürgüne gönderir.
Ancak peygamberin yazdığı gibi, Tanrı nihayetinde Yahudi halkını yeniden Kutsal Topraklara döndürecektir, ancak bu dönüş onların liyakatleri sayesinde değil, kendi Adı’nın Kutsallığını geri getirmek için olacaktır. Çünkü aftaraya göre, Yahudi halkının sürgünü, ilahi itibarın zedelenmesi anlamına gelir.
Bu durum, Tanrı’nın yeryüzündeki elçileri olarak omuzlarımızda taşıdığımız derin sorumluluğu vurgular: Ahlaki düşüş yalnızca ciddi bir günah, bir tür ruhsal kirlilik değildir; aynı zamanda Tanrı’nın Kendisine yönelik bir saygısızlıktır.”
Arınmanın yolu - Biz ne yapabiliriz?
Rabi Brander, peygamberin anlattığı gibi, Tanrı’nın çoğu zaman bizi arındırmak için müdahale ettiğini belirtir. “Murdarlık-ritüel kirlilik kavramının özünde, arınma ihtimali yatar; üzerimize çöken kirlilikten kurtulmanın bir yolu mutlaka vardır. Eğer Yehezkel’in tanımladığı ruhsal kirlilik ahlaki başarısızlıktan kaynaklanıyorsa, arınma da imitatio Dei — Tanrı’yı örnek almak ve O’nun adını kutsamak — yoluyla gelmelidir.
Norman Lamm, 1969 yılında Şabat Para üzerine verdiği bir konuşmada, kendimizi hesed (iyilik ve merhamet) eylemleriyle arındırabileceğimizi ifade eder: ihtiyaç sahiplerine bakarak, açları doyurarak, çıplakları giydirerek; yalnızlara dostluk sunarak, yas tutanları teselli ederek ve zorluklarla karşı karşıya olanlara şefkat göstererek. Bu eylemler bizi arındırabilir, bize Tanrı’nın Adı’nı kutsayabilme ve dünyamızı yeniden iyilikle şekillendirme gücü verebilir; böylece Maşiah’ın gelişini hızlandırabilir ve nihai kurtuluşu gerçekleştirme çabalarımızı daha ileriye götürebiliriz.”
Dört Peraşa-
Önemli Not: Yazıda kısa bir özet olarak verilmiş olan bilgiler, okuyucuya konu hakkında fikir vermek amacıyla; Gözlem’den Teilim,Şemot,Vayikra, Bamidbar, Yahudilik Ansiklopedisi ve JPS-Jewish Study Bible;Tevrat-Tora-Neviim-Ketuvim kitaplarından ve https://torahweb.org; sefaria.org; https://torah.org; chabad.org; rabbisacks.org; www.sevivon.com; https://assets.torahtidbits.com; https://www.reparashathashavuah.org; https://www.sophiastreet.com; https://kehilatnitzanim.org; https://ots.org.il sitelerinden derlenerek hazırlanmıştır ve konu hakkında farklı kaynaklardan bulunabilecek sayısız yorumdan sadece bazılarını içermektedir. Cemaatlerin farklı gelenekleri ve uygulamaları olabildiği için özel günler ve uygulamalar hakkında en doğru ve detaylı bilgiler için, cemaatin kendi Rabi’lerine başvurması gerekir.
*Katkıları için Rav İzak Peres’e teşekkür ederiz.
