Ayın diğer yüzü

Dünyadan bakıldığında ayın karanlık yüzü görünmez. Ancak bu diğer tarafının olmadığı anlamına da gelmez. Ana akım neoklasik (neoliberal, ortodoks) anlayışta ve okulda yer alan çoğu kavram, söylem, teori diğer iktisat okullarında aynı şekilde yer almamaktadır. Dolayısı ile bilim bu, iktisat bilimi kuralları bunu gerektirir dendiğinde sadece bir boyut, bir taraf olduğu düşünülmemelidir. Bu şekilde ezberleri değiştirmek isteyenler için bu yazı. Konfor alanımdan memnunum diyenler başka bir yazıya devam ederek, burada bırakabilirler.

Cüneyt DİRİCAN Ekonomi

18 Şubat 2026 Çarşamba

İktisat bir bilim midir, bilim bilim için mi, bilim toplum için midir? Bilim toplum içinse insan sadece sayılardan mı ibarettir? Son yıllarda ana akım iktisatta, ortodoks politikalarda işsizlik oranı, asgari ücret gibi sadece rakama odaklı kalmak bu yüzden eleştirilmektedir.
Afrika kıtasındaki 54 ülkenin yaklaşık 40 tanesinin parası Fransa, Almanya, İngiltere’de basılıyor. 15’i Fransa’da basılıyor.
Avrupa ve Ortadoğu’da hâlihazırda on üstü ülke monarşi (krallık) ile yönetiliyor.

Nobel Ekonomi Ödülü yoktur, ailesi isme karşıdır, Nobel anısına İsveç Merkez Bankası’nın verdiği ekonomi ödülü vardır.
Eugene Fama Etkin Piyasalar Hipotezindeki rasyonel yatırımcı (insan) söylemini düzeltmiştir. Rasyonel piyasa, ekonomi yoktur. Davranışsal finans, nöro iktisat öne çıkmıştır.
Ludwig von Mises ‘Epistemological Problems of Economics’ kitabı 1933. Avusturya Okulu (Neoliberalizm) heterodokstur. Neoliberalizm, ortodoks, neoklasik iktisat (ana akım) aynı sayılır.
Heterodoks iktisat WoS, Scopus gibi endekslerde ortodoks iktisattan daha fazla çalışılmaktadır. American Economic Association Jel Codes B5 Heterodox Approaches kodu altında birçok farklı iktisadi görüş ve okul vardır.
Para arzı her zaman ve her yerde parasal bir olgu değildir. Friedman merkez bankalarının para arzını kontrol edemeyeceğini itiraf etmiştir. Merkez bankaları da para arzını kontrol etmeyi bırakmıştır. MB’ları kamu ve savaş finansmanı için kurulmuşlardır.
Esas parayı ticari bankalar kredi verdiğinde yaratır. Ayrıca hazine, merkez bankası ve kripto madenciler de yaratır. Kâğıt para merkezin, bozuk para darphanenindir. TCMB unvanında Cumhuriyet yazar, «i» yoktur. Çoğu zaman karıştırılır.
Kredi mevduattan verilmez. Bankalar kredi verir, mevduat oluşur.
Kur Korumalı Mevduat hesabı TL’dir, dolarizasyona dâhil edilmez. YUVAM hariç. KKM örtülü faiz değildir, opsiyonlu mevduattır (DCD).
Döviz mevduatı değil doğru kullanımı ‘Döviz Tevdiat Hesabıdır’.
Korelasyon (ilişki) ve nedensellik farklı şeylerdir.
Kredi kartı, tüketici kredileri, KMH ve enflasyon çift yönlü nedenseldir.
Asgari ücret ve enflasyon ilişkisi düşüktür, nedensellik çift yönlüdür.
Phillips Eğrisi (enflasyon, işsizlik ters yönlü ilişki) geçerliliği dünyada tartışmalı.
Enflasyon ve faiz çift yönlü nedenseldir. Faizin enflasyon üzerindeki etkisi de tartışmalıdır. Faiz etkisini normal zamanda (6-9-12, en uzak 18 ay) göstermezse ters etki ile enflasyon yaratabilir.
Faiz enflasyonun nedeni olabilir (Gibson Paradoksu, Neo-Fisher, Keynesyen Karşıtlık – Keynes / Wicksell Süreci, Modern Para Teorisi, Finansal Represyon, vb.)
Reel faiz (Taylor Kuralı) faiz teorilerinden sadece biridir, reel faiz illa şart değildir. Hâlihazırda 40, pandemi çıkışında 140 civarında ülke negatif bölgededir.
Arz ve enerji enflasyonunda politika faizi etki göstermez, dokunmayın denmiştir (Ben Bernanke, vd. 2004).
Bütçe açıkları ve kamu harcamaları ile enflasyon arasında ilişki güçlü değildir, hatta kamu harcamaları dezenfasyonist dahi olabilir.
Maaş (emekli) ödemek için vergi şart değildir. Vergi toplanıp harcanmaz, hazine para yaratır, vergi ise faiz gibi bir bölüşüm ve likidite düzenleme aracıdır. Kamuda çok fazla personelimiz yok.
Merkez bankaları zarar edilebilir. Değerleme hesabında teknik bir kalemdir. Sonraki dönemlerde kar edilip sıfırlanana kadar taşınabilir. Merkez bankası zararı vergilerimizle ödenmez. Politikayı etkilemez.
Swap Hariç Net Rezerv bilimde yoktur. IMF 2013 Guidelines IRFCL, BPM6. Kasa hesabı başka şey, likidite pozisyonu (nakit akımı) başka şeydir.
CDS primi düşük, kredi notu yüksek ülkeler (doğrudan, porföy) yatırım çekemeyebilir, ekonomik göstergeler kötü olabilir.
Kendi parası ile borçlanan hazineler iflas etmez. Bütçe giderlerinde kompozisyon, faiz maliyeti daha önemlidir.