DÖRT ÖZEL ŞABAT-1: Şekeller Şabatı - Şabat Şekalim

Şekeller Şabat’ı /Şabat Şekalim; Purim ve Pesah’a yaklaştığımızı hatırlatan Arba Peraşiyot’un, yani Dört Peraşa’nın birincisidir.

Roş Hodeş Adar’dan önce (veya tam Roş Hodeş Adar’da) başlayan ve sırasıyla Şabat Şekalim, Şabat Zahor, Şabat Para ve Şabat Ahodeş olarak adlandırılan bu dörtlü seri, Pesah Bayramı’na hazırlık yolunda; Nisan ayının başlarına kadar uzanır.

Bu Dört Özel Peraşa’nın her biri, okunduğu zamanla doğrudan bağlantılıdır, her birinin özel bir adı vardır ve hepsi de Pesah’tan hemen önceki özel Şabat olan Şabat AGadol’dan (Büyük Şabat) önce okunmuş olur.

Kutsal Tapınak zamanlarında mahatsit aşekel/ yarım şekel Adar ayında toplandığı için ve bunun duyurusu Adar ayından hemen önce yapıldığı için Şekalim peraşası, Adar ayından önce okunur. Aman ve yandaşlarının yok edilmesi, Amalek'e karşı kazanılan nihai zaferin bir başka bölümü olduğundan, Zahor peraşası Purim'den hemen önce okunur. Yahudi halkının korban Pesah'a hazırlık için kendilerini arındırmaları gerektiğinden, Para peraşası Nisan ayından önce okunur. Ve Nisan ayının yılın ilk ayı, ayların başı olarak belirlenmesini ve korban Pesah getirme mitsvasını anlatan Ahodeş peraşası Roş Hodeş Nisan'dan hemen önce (veya Şabat’a gelirse Roş Hodeş Nisan'da) okunur (Megilla 29a).

Dört Özel Şabat’ın birincisi Şabat Şekalim bu yıl 14 Şubat Cumartesi günüdür.

Şabat Şekalim ve Purim, değişim ve onarım

Mahatsit aşekel/yarım şekel mitsvasının yılın özellikle bu Şabat’ına bağlanmasının nedeni — Mişna’nın açıkladığı üzere — yarım şekel toplanmasının o zamanlarda Adar ayında yapılmasıydı (Mişna Şekalim 1:1). Bu nedenle Roş Hodeş Adar’dan hemen önceki (ya da tam Roş Hodeş Adar’a denk gelen) Şabat, Şabat Şekalim olarak belirlenmişti. Mişna (Şekalim 1:1), Adar ayı süresince toplanan bu bağışların, Bet Amikdaş’taki (Kutsal Tapınak) toplum adına sunulan korbanlar için ve Yeruşalayim’e giden yolların onarımı için kullanıldığını, böylece yaklaşan Pesah Bayramı için Kutsal Tapınağa giden kişilerin oraya rahatça ulaşmalarını sağladığını yazar.

Rabi Neil Winkler, şekel temasının birkaç hafta sonra kutlayacağımız Purim hakkında bize önemli ve derin bir mesaj ilettiğini şöyle ifade ediyor. “Purim, V’nahafoh hu zamanıdır; yani, olan bitenin beklenenin tam tersi olacak şekilde gerçekleştiği, beklenenin gerçekleşmediği, beklenmeyenin ise gerçekleştiği, her şeyin altüst olduğu, ama nihayetinde mutlu sonla bittiği bir hikâyenin kutlamasıdır. Olması gereken olmadı; olmaması gereken oldu. Beklenmeyen gerçekleşti ve bu da, Yahudileri kurtardı. Purim, değişimin — hem de beklenmedik bir değişimin — hikâyesidir.”

Purim-Beklenmeyenin gerçekleşmesi

Rabi Winkler, Purim olaylarını bu açıdan bakarak şöyle yorumluyor: “Purim olaylarına baktığımızda, Vaşti kraliçeydi; ama bu durum, beklenmedik şekilde değişti ve kraliçe uzaklaştırıldı. Ester genç bir yetimdi ama beklenmedik bir biçimde saraya kraliçe oldu. Kral Ahaşveroş Yahudilere saldırılmasını emretti ama şaşırtıcı bir şekilde onların koruyucusu haline geldi. Mordehay yas tuttu ve herkesin ortasında çul giydi ama daha sonra kraliyet giysileri içinde herkesin ortasında sokaklarda onurlu bir şekilde dolaştırıldı. Ve elbette Aman, kralın buyruğuyla en yüksek makama yükseltildi ama yine kralın buyruğuyla en yüksek yerde asılarak hayatını kaybetti.”

Purim hikâyesinde tekrar eden değişim noktalarına dikkat çeken Rabi Winkler, bunu biraz daha ileriye götürerek Purim olaylarının sadece bir değişimden ibaret olmadığını; bunların aynı zamanda bir ‘onarım’ (tikun) olduğunu ileri sürüyor. “İşte mahatsit aşekel de bunun içindi. Düşünün: Bu mitsva (mahatsit aşekel mitsvası) Yahudilere çölde, altın buzağı (Egel Azahav) günahından sonra Tanrı ile olan ilişkilerini onarmak için verildi. Benzer şekilde, Yeoaş zamanında toplanan şekeller, yüz yılı aşkın bir süredir bakımsız kalan kutsal Bet Amikdaş’ın onarımı için kullanıldı. Aynı şey Şuşan’da da gerçekleşti.

Pers Yahudilerini yok olmaya mahkûm edecek ferman, kralın hazinesine ekleneceği vaat edilen 10 bin şekel karşılığında imzalandı. Ancak bu 10 bin şekel, yalnızca Aman’la kral arasındaki anlaşmayı mühürlemekle kalmadı; çok şükür ki bölünmüş Yahudi toplumu içinde bir birlik duygusu da yarattı. Bir değişim oldu, bir onarım gerçekleşti!”

Şekellerin birleştirici etkisi

“Purim hikâyesinin başında Yahudiler ‘mefuzar u’meforad / dağınık ve bölünmüş’ olarak tanımlanıyordu (Megilat Ester 3:8). Ancak Aman, Ahaşveroş’a şekeller vaat edip ferman çıkarıldıktan sonra Yahudiler bir araya geldiler, Ester’le birlikte oruç tuttular ve sonunda ‘nikhalu’ toplanıp, kendilerini savunmak üzere birleşip tek bir bütün haline geldiler.

Aman, Mordehay’ın kendisinin önünde eğilmeyi reddetmesine öfkelendiğinde ve Kral Ahaşveroş’u, genç-yaşlı, çocuk-kadın tüm Yahudilerin tek bir günde yok edilmesi, katledilmesi ve ortadan kaldırılması’ yönünde bir ferman çıkarmaya ikna ettiğinde (Megilat Ester 3:13), Yahudiler yas tuttular, oruç tuttular, ağladılar, feryat ettiler ve çul ve kül içinde yere kapandılar (Ester 4:3). Görünen o ki, bu korkunç ferman karşısında farklı bir harekete geçecek özgüvene ve imkâna sahip değillerdi. Bu durumu tersine çevirmeye çalışacak cesaret ve kararlılığa yalnızca Mordehay ile Ester sahipti.”

Birlik olunca gelen kurtuluş

“Ancak onlar çabalarında başarılı olduktan sonra bile, Yahudilerin düşmanları üzerindeki zaferi, ancak bir halk olarak bir araya geldiklerinde gerçekleşti. Yahudiler ancak nikhalu / toplanıp birleşerek kendilerini savunduklarında (Megilat Ester 9:2, 15, 18) zafere ulaştılar. İşte bu zaferin kutlanması, daha sonra Purim Bayramı haline geldi (Megilat Ester 9:15–19).

Burada da görüldüğü gibi, şekel bir kez daha onarımı beraberinde getirdi: Bölünmüş bir toplumun onarımını ve toplanıp tekrar birleşmelerini… Onlar sonunda gerçekten tek bir halk olduklarını ve aynı kaderi paylaştıklarını anladı.

Belki de bu yüzden Tanrı, her Yahudi’ye yarım şekel bağışlamasını emretti. Çünkü ancak başka bir Yahudi ile birleştiğinde kişi tamamlanır ve Yahudi onarılır.”

Zaman zaman ‘am ehad mefuzar u-meforad’/ farklı gruplara ayrılmış, dağınık bir topluluk gibi görünebiliriz. Ancak Purim hikâyesi sırasında Yahudilerin ortaya koyduğu gerçek şudur ki; aslında biz tek ve bölünmez bir bütünüz. Bu farkındalık, ayrılıklarımızın ötesine geçmemizi ve hepimizin paylaştığı ortak özü bulmamızı sağlar. Böylece Purim’e özgü o özel sevinci yaşar, bizi birbirimize bağlayan sevgi bağlarını daha da güçlendiririz.

Kısa Kısa ŞABAT ŞEKALİM

İsmi: Şabat Şekalim-Şekeller Şabat’ı anlamına gelir.

Şekel: Moşe Rabenu’nun o dönemde standart para birimi olarak belirlediği gümüşün ağırlığıdır. Nüfus sayımı ve Mişkan’ın masraflarını karşılamak için kişi başı yarım şekel toplanması, Tora’da yazılı bir mitsvadır. “Sayımdan geçen herkes şunu vermelidir. Tanrı Adı’na yapılacak bağış, bu miktara göre yarım şekeldir” (Şemot 30:13). Yarım şekel bugünün yaklaşık 10 gram gümüşe tekabül eder.

Nerede bahsedilir? Şemot kitabı Ki Tisa peraşası (30:12-13) Şekalim mitsvasını açıklar. Bu düzenleme Mişna’da da belirtilir: “Adar'ın ilk gününde Şekel’ler konusunda halka duyuru yapılır” (Mişna Şekalim 1: 1).

Şekalim mitsvasından 2. Krallar kitabında da bahsedilir: “Tanrı’nın Tapınağı için yapılan bağışları: Nüfus sayımından elde edilen geliri, kişi başına düşen vergiyi ve halkın gönüllü olarak Tanrı’nın Tapınağı’na sunduğu paraları toplayın. Tapınağın neresinde yıkık bir yer varsa onarılsın” (2.Krallar 12:5-6).

Neden gerekliydi?  Tora, Yahudilerin bilinen şekilde kişi başı sayılmalarını yasaklar. Nüfus sayımı gerektiğinde insanların her biri bir nesne bağışlar ve daha sonra bağışlanan bu nesneler sayılarak nüfus sayımı gerçekleşirdi. Şemot kitabında da böyle bir sayımda zengin fakir gözetmeksizin her yetişkin erkeğin Mişkan’ın yapımı ve bakımı için yarımşar şekel bağışta bulunması mitsvasından bahsedilir (Şemot 30:13).

Yarım şekel mitsvasının işlevi: Bu mitsvanın iki temel işlevi; nüfus sayımı olarak savaşa uygun olan tüm yetişkin erkekleri saymak ve Mişkan’ın (çölde kurulan geçici Tapınak) korban, bakım, hizmetler ve diğer masraflarını karşılamak için bir fon oluşturmaktı.

Neden bugün? Mişkan ve Bet Amikdaş zamanında, Tora’da ayların başı olarak belirtilen Nisan ayında Mişkan’ın masrafları için toplanan bütçe hazır olurdu. Bundan tam bir ay önce, Adar ayının başı -Roş Hodeş Adar’dan hemen önceki Şabat (veya Roş Hodeş Adar Şabat’a gelirse o gün) herkesin yarım şekel getirmesi gerektiği, halka ilan edilirdi (toplumun çoğunluğu Şabat günü bir arada bulunduğu için).

Bugün ne yapılır? Tora’da belirtilen yarım şekel mitsvasının anısına ‘Zeher Lemahatsit Aşekel’ Adar ayının başlangıcından Purim’de Megilat Ester’in okunuşuna kadar bu amaçla yapılan bağışlar toplanır. Geleneklerimize göre ailedeki her birey için, yarım gümüş şekel değerinde (yaklaşık 10 gram gümüş) karşılığı bir bağış verilir. Bunun nasıl yapılacağı konusunda Rabilerden bilgi alınabilir.

Şabat Şekalim-Purim: Şekalim bölümünün okunması, yaklaşan Purim Bayramı (14 Adar) ile yakından ilgilidir. Talmud’a göre, Aman’ın İsrailoğulları’nı ortadan kaldırma planları, mahatsit aşekel-yarım şekel mitsvası sayesinde geri teper. Şekalim toplandıktan yıllarca sonra Aman, Yahudileri yok etmek için Kral Ahaşveroş’a büyük miktarda ‘gümüş’ teklif ettiğinde, her bir Yahudi’nin; Mişkan’ın yapımı ve bakımı için, eşit olarak katkıda bulunduğu yarım gümüş şekeller sayesinde Yahudiler kurtulur, Aman ve ailesi ise yok olur (Talmud Megilla 13b: 21).

Günümüz için mesajı: Bu yıl Şabat Şekalim’de okunan ek Tora bölümü ve ona eşlik eden özel aftara (Peygamberler Kitabından okunan bölüm), her birimizin toplum için payımıza düşeni — kendi yarım şekelimizi — vermemiz gerektiğini bize hatırlatır. Bu yarım şekel vergisi her aileden alınırdı; zengin–fakir ayrımı yapılmazdı. Bu da bize, hem her birimizin Tanrı Gözünde eşit değerde olduğumuzu, hem de toplumun her üyesinin kutsal mekanlarımızı iyileştirme sorumluluğunu eşit şekilde taşıdığını simgeler.

Tora’da belirtildiği üzere, geleneksel olarak her yetişkin İsrailoğlundan, Mişkan’ın bakımı için yarım şekel bağışlaması istenirdi. Bu yarım şekellerin Nisan ayının 1’ine kadar, yani ilan edildiği günden yaklaşık bir ay içinde ödenmesi gerekirdi. Daha sonraki dönemlerde, aftara’dan (Peygamberler Kitabından okunan bölüm) da anlayabildiğimiz üzere bu bağış, Tapınağın bakım ve onarımı için kullanılmaktaydı. Günümüzde ise bunu, bir toplumun altyapısına yapılan katkı olarak anlayabiliriz; örneğin bir sinagogun inşası ve bakımı gibi. İsrailoğulları’nın Mişkan’ın inşasına yaptıkları katkılar gibi, bizim de elimizden geldiğince toplumumuzun ihtiyaçlarına vereceğimiz destek çok değerli ve gereklidir.

Rabi Adrian M. Schell’e göre, bu desteği yalnızca maddi bir bağış olarak anlamak hatasına düşmemeliyiz. “Maddi bağışlar, destek olmanın yalnızca bir yoludur. Desteklerimiz; üzerine beraha/dua okumak için yapılan bir kek, sinagogda yapılması ya da hazırlanması gereken bir işte yardım etmek, hasta kişileri ziyaret etmek, arayıp hatır sormak ve benzeri gibi daha birçok farklı şekilde de olabilir. Bazen sadece sinagogdaki tefilaya/duaya katılmak bile çok büyük bir katkı sayılabilir.” Ayrıca Rabi Schell’e göre, onun için zaman ayırmamız da, toplumumuza sunabileceğimiz en değerli bağış şekillerinden biridir.

*Dört Peraşa

http://www.sevivon.com/index.php?option=com_content&view=article&id=540:dort-perasa&catid=42&Itemid=222

Not: Yazıda kısa bir özet olarak verilmiş olan bilgiler, okuyucuya konu hakkında fikir vermek amacıyla Gözlem’den Şemot kitabından ve https://breslev.com, https://outorah.org, www.sevivon.com, https://www.jtsa.edu, https://bethhamidrash.com/, https://www.cbsrz.org, https://voices.sefaria.org, https://chiefrabbi.org, https://jewishlink.news, https://masorti.org.uk, https://www.tbzbrookline.org, https://www.jpost.com, https://yonatansredni.wordpress.com, https://halachayomit.co.il, https://jewishchronicle.timesofisrael.com, https://ajrca.edu, https://www.simanija.com, https://www.deracheha.org, https://www.yeshiva.co sitelerinden derlenerek hazırlanmıştır. 

Yazıda konu ile ilgili araştırılıp bulunabilecek sayısız yorumdan sadece bazıları ifade edilmiştir.

Konu ile ilgili farklı gelenekler ve uygulamalar olabildiği için, özel günler ve uygulamalar hakkında en doğru ve detaylı bilgiler için, toplumların kendi Rabi’lerine başvurması gerekir.

*Katkıları için Rav İzak Peres’e teşekkür ederiz.