Farklı medeniyetlerin müziklerinin birlikte çalınarak harmanlanması, ustaca ve zorlamasız yapıldığında ortaya umulmadık yeni tınılar ve duygular çıkarabilir, dinleyicinin dimağında yeni ufuklar açabilir. Bir Hint sitarının, Türk sazının veya sufi neyinin, İspanyol flamenko gitarıyla, caz ve hatta klasik müzikle birlikte çalınması yeni türlerin doğmasına yol açtı. Bu karışımı her seferinde başarılı bulduğumu söyleyemeyeceğim, zira birbirinden uzak kültürlerin bir anda kabuğundan çıkarak kaynaşması anlaşılan öyle kolay bir iş değil. Sanatçıların üstün yeteneklerine, aralarındaki iletişime ve karşı kültürü ne denli algılayabildiklerine bağlı. Altmışlı yılların ortasına kadar Batı ile Doğu’nun müziklerinin birlikte çalınmasına pek rastlanmazdı. Bu dönemde Hint sitar virtüözü ve bestecisi Ravi Shankar batılı müzisyenleri etkileyen ilk doğulu sanatçı oldu, Hint müziği motifleri birkaç yıl içinde rock, klasik ve caz müziğinde görülmeye başladı. Diğer etnik müziklerin süreç içinde takibiyle ‘dünya müziği’ olarak adlandırılan bir kavramın doğmasına öncülük etti, Batı’yı Doğuyla buluşturdu. Shankar’dan ilham alan The Beatles topluluğunun gitaristi George Harrison onu ‘Dünya Müziğinin Babası / Godfather of World Music’ olarak tanımladı.
George Harrison ve Ravi Shankar
Ravi Shankar 1920 yılında Hindistan’ın Bengal bölgesinde yedi çocuklu bir ailenin en genci olarak dünyaya geldi. On yaşındayken, koreograf olan büyük ağabeyi Uday, dans topluluğu ile birlikte onu Paris’e götürdü. Böylece batı gelenekleri, Fransızca ve klasik müzik genç yaşta hayatına girdi. Üç yıl sonra toplulukta dans ediyor ve çeşitli enstrümanlar çalabiliyordu. Bir turnelerine katılan Üstat Allauddin Khan ile tanışınca dansı bıraktı ve yedi yıl boyunca onun yanında sitar çalmayı, Hint müziğinin felsefesini, raga ve diğer müzik türlerini öğrendi. Bu dönemde II. Dünya Savaşı sürdüğünden, Batı’da kalmaları zaten zorlaşmıştı. Üstün yetenekleriyle Hindistan’da adını duyurmaya başladı.
Shankar – Menuhim dostluğu
Paris’ten tanıdığı, ondan birkaç yaş büyük olan, 20. yüzyılın en iyi batılı kemancılarından sayılan, besteci ve hümanist Yehudi Menuhin Hint müziği ve felsefesine ilgi duyuyordu. Hindistan’a 1952 yılında eşiyle birlikte yaptığı ilk seyahati sonrasında her yıl tekrarladığı ziyaretlerde, iki dahi sanatçının arasında yaşamlarının sonuna dek süren yakın bir dostluk gelişti. Paylaştıkları sadece müzik değildi. Shankar Menuhin’e, odaklanma, nefes alma teknikleri, yoga gibi Hint anlayışının inceliklerini öğretti. Nihayet, Menuhin’in kemanını Hint müziğine uyarlamak üzere uzun süre birlikte çalıştılar. Altmışlı yılların başlarından itibaren Menuhin’in desteğiyle sanatçı Batı’da turnelere çıktı, albümler yayınladı, Hint müziğini batıya ulaştıran önemli bir kültür elçisi oldu. İkili, her iki kültürün müziklerini birlikte yorumlamaya başladılar ve 1966 yılında ‘West meets East’ adında ilk albümlerini yayınladılar. Albüm 1967’de en çok satan klasik müzik albümü oldu, 1968’de En İyi Oda Müziği dalında Grammy Ödülü aldı, albümde ‘Prabhati (Based on Raga Gunkali)’ ön planda.
Savaş sonrası batılı genç nesilde gelişen özgürlükçü ve bireye odaklı spiritüel akım, Hint kültürüne ve müziğine ilginin artmasında kuşkusuz önemli bir faktördü. Bu ilgi, batıda rock müziğinin evrimine yansıdı. Birçok rock topluluğu bestelerine Hint müziğinden ögeler kattı; bu sayede ‘raga rock’ olarak adlandırılan yeni bir tarz oluştu.
Beatles’a Shankar etkisi
Shankar ABD’de albüm kayıtları için, The Byrds topluluğuyla aynı stüdyoyu paylaşıyordu. Topluluk, Shankar’dan etkilenerek bestelerine bazı Hint tınıları eklemişti. The Byrds’ün 1965’te konserler vermek üzere İngiltere’ye gitmesi rock müziğinde beklenmedik bir gelişmeye yol açtı. Topluluk, o dönem popülerlikleri zirvede olan The Beatles ile bir araya geldi. Gitarist David Crosby ile Beatles’in içe dönük, görece arka plandaki gitaristi George Harrison’un kişilikleri uyuştu. Crosby, ülkesine dönmeden önce valizinden Shankar’ın bir albümünü çıkarıp Harrison’a hediye etti ve bu müziğe kulak vermesini önerdi. Harrison’un etkilenmesi müzik vizyonunda çarpıcı değişime neden oldu. İlk olarak ‘Norwegian Wood’ adlı parçada sitar çalan Harrison, 1966’da Hindistan’a giderek Shankar’dan haftalarca sitar dersleri aldı. Bu anlayış doğal olarak sonraki Beatles albümlerine yansıdı. Hint motifleri içeren Beatles parçaları özellikle ‘Revolver’ albümünde ve sonrasında yer aldı. Shankar, hayatının sonuna dek Harrison’un müzikal ve ruhani rehberi oldu. Birlikte müzik yapmakla kalmadılar, Harrison Shankar’ın albümlerine prodüktörlük yaptı; Batı’da tanınmasına büyük katkısı oldu. Harrison 2001’de yaşama veda ettiğinde, yanında ailesiyle birlikte Shankar ve kızı Anoushka vardı. Hint geleneklerine uygun olarak, külleri Ganj ve Yamuna nehirlerine atıldı.
Shankar’ın birlikte çaldığı veya etkiledikleri batılı müzisyenlerle ilgili birçok örnek sayılabilir. Bunların arasında, birbirinden tümüyle farklı iki eserin müzik yolculuğumda vazgeçilmez yeri var.
Ravi Shankar son yıllarında kızı Anoushka ile birlikte
Rock müziğin evrilmesinin temel taşlarından The Doors topluluğunun 11,5 dakikalık epik ‘The End’ adlı parçası, Hint ölçü ve tınılarındaki derinlikli bir gitarla başlar. Parça boyunca Robby Krieger’in ustalıkla çaldığı bu gitar ezgilerinin oluşturduğu altyapıya John Densmore Hint müziğinden uyarladığı ziller, Ray Manzarek doğu tınılı org cümleleriyle mükemmel eşlik eder. Jim Morrison’un şairane ve dolgun karizmatik sesiyle ortaya bir ‘psychedelic rock’ başyapıtı çıkar. Bu bağlamda, sözlerin tartışmalı anlamından ziyade müziğin oluşumundan bahsedeyim. Krieger önce perdesiz bir telli Hint çalgısı olan sarod’un tınısına hayran kaldı. Sonrasında, Shankar’ın Los Angeles’te açtığı Kinnara Müzik Okulunun öğrencisi oldu, sitar çalmayı öğrendi. Davulcu Densmore bir süre ona katıldı. Klavyeci Manzarek ile birlikte Hint meditasyon metotları öğrendiler. Shankar’ın etkisiyle aldıkları müzikal ve ruhani eğitim sayesinde böylesine derinlikli bir eser yarattılar. Meraklıları çarpıcı parçayı Francis Coppola’nın kült filmi ‘Apocalypse Now’ sahneleri eşliğinde izleyebilir.
Shankar’ın London Senfoni Orkestrası ile çıkardığı albümün kapağı
İkinci eser, Shankar’ın bizzat bestelediği ve çaldığı sitar konçertosu. Birlikte çaldığı ise dönemin önemli orkestra şefi André Previn yönetimindeki Londra Senfoni Orkestrası, bir başka deyişle batılı saygın ve çok sesli bir klasik müzik orkestrası. 1970 yılında LSO tarafından görevlendirilmesi üzerine, Shankar sitar ve orkestranın birlikte çalacağı bir sitar konçertosu bestelemeye başladı. Birkaç aylık yoğun bir çalışma sonrasında dört bölümden (raga) oluşan eser, Ocak 1971’de Londra Royal Festival Hall’de dünya prömiyerini gerçekleştirdi. Shankar bestesinde Hint müziğinin geleneksel kalıplarına ve ölçülerine bağlı kalmakla birlikte, bunları batı klasik müzik enstrümanlarına uyarladı. Tablanın yerini bongo ve diğer vurmalılar aldı. Harp, keman ve üflemeliler doğu mistisizmini başarıyla yakaladı, aralarındaki atışma gerçekten keyifli. Tabii tüm bunlar Shankar’ın sitarının melodi ve doğaçlamalarının önderliğinde. Aslında batı kendini bir şekilde doğu müziğine adapte etti. Üstat müzisyen bir kez daha Batı’yla Doğu’yu buluşturmuştu!
KAYNAKÇA:
SEÇKİ:
Spotify / Sami Asa, Playlist adı: MY_36_260114_Shankar_West meets East
