Doğal olayların arkasındaki Tanrısal Işık HANUKA

Yahudi takvimindeki en sevilen ve geniş kitlelerce kutlanan bayramlardan Hanuka, sekiz gece boyunca yakılan kandillere istinaden Işıklar Bayramı/ Hag Aurim olarak anılır.

Yahudi takvimindeki bayram ve özel günlerden her biri, tarihi olayları hatırlamaya ek olarak aslında hayatımıza daha çok anlam katacak birer yaşam rehberi vazifesi görür. Bir Yahudi, doğası gereği sadece bayramlarda değil, hayatının her anında, yaptığı her işte, sürekli merdivenin bir üst basamağına çıkmayı amaç edinerek bayram ve özel günlerin yüzeyde görünen kısmını aşıp daha derinlerine inmeyi, onu bekleyen bilgi hazinesinden faydalanmayı hedefler.

Hanuka, Tanah’ta (Tora-Peygamberler Kitapları-Yazıtlar) yer almayan sadece dolaylı olarak bahsi geçen, içeriği ve hayatımıza getirebileceği ışığın potansiyeliyle hahamlar tarafından konulan yedi mitsvadan biridir*.

Hanuka Bayramı’nda, o dönemde atalarımız için gerçekleşen mucizeler anılır ve bunların var olmasını sağlayan Tanrı’ya şükredilir. Bunun yanında Hanuka ışıklarına baktığımızda, bir halk olarak nereden geldiğimizi, kimlerin torunları olduğumuzu, nerelerden geçerek bugünlere geldiğimizi, hayattaki amacımızı, bunu gerçekleştirmede nerede olduğumuzu ve hayatımızda yapmak istediklerimizi de düşünürüz.

Bu yıl 14 Aralık Pazar akşamı yakmaya başlayacağımız ve sekiz gece boyunca her gece bir tane arttırarak yakmaya devam edeceğimiz Hanuka kandil veya mumlarının ışıkları ve hayatımızla ilgili sayısız mesajları, sadece sekiz günlük bayram süresince değil, yıl boyunca içimizi ve evlerimizi aydınlatmaya devam eder.

Bizler de Hanuka Bayramı’nı içselleştirebilmek için, o dönemin olaylarını ve konuyla ilgili farklı yorumları okuyarak kendi çıkardığımız mesajları yakınlarımızla paylaşabilir, fikir alışverişinde bulunabiliriz.

*Hanuka bayramı gibi, Rabiler tarafından eklenen diğer mitsvalar; Purim Bayramı, ekmek yemeden önce ellerin yıkanması, yemeklerle ve dünyada faydalandığımız şeylerle ilgili berahalar, eruv kuralları, Şabat mumlarının yakılması ve bayramlarda Allel söylenmesidir.

Hanuka olaylarından başlayarak Hanuka mesajları hakkında farklı yorumlardan birkaçını şöyle sıralayabiliriz.

Hanuka’nın kısa hikâyesi

Bir anlamı ‘açılış’ olan Hanuka Bayramı’nda, Suriye-Yunan Kralı Antiokhus ve ordularının, Makabiler tarafından bozguna uğratılıp, II. Bet Amikdaş’ın putperestlerden kurtarılması ve tekrar Tanrı hizmetine açılması kutlanır.

Put ve simgelerden temizlendikten sonra, Bet Amikdaş’taki Ebedi Işık’ı yakmak için sadece bir küçük kap kutsiyeti bozulmamış yağ bulunur. Bu yağ, Menora’yı yalnızca bir gün boyunca yakmaya yetecek miktardadır. Mucize eseri, o küçük kaptaki yağ, sekiz gün boyunca yanmaya devam eder ve o arada Koenler yeni kutsal yağ hazırlayabilir.

Bu mucize, Yahudi takvimine göre 25 Kislev’den (bu yıl 14 Aralık Pazar akşamından) başlayarak sekiz gece boyunca Hanuka kandilleri /mumları ile tekrar tekrar hatırlanır, yaşanılır, yaşatılır ve o günlerde atalarımız için gerçekleştirdiği mucizelerin yanında bizim için her gün gerçekleştirmeye devam ettiği mucizeler için de Tanrı’ya şükredilir.

Hanuka ve kadınlar

Bazı geleneklere göre Hanuka’da sütlü yiyecekler ve peynir yenilir. Bunun çıkış yeri ise yoruma göre şöyledir. Haşmonaylar’dan dul Yeudit, Selevkos komutanı Holofernes’e kendi yaptığı peynirden hatırı sayılır bir miktarda yedirip onun susamasını sağlar, susuzluğunu da bol şarapla giderir. Bu şekilde sızıp kalan komutanın kılıcını alıp onu öldürür. Başlarında komutanları olmayınca şaşkına dönen Selevkos orduları, kolayca bozguna uğratılır. Bu kahraman Yahudi kadının hatırasına Hanuka’da sütlü tatlılar ve özellikle peynir yenilir.

Hanuka mucizesi kadınlar aracılığıyla gerçekleştiği için ve kadınlara doğal olarak gösterilmesi gereken saygıya dikkat çekmek için Rabinik yasalar kitabı Şulhan Aruh, Hanuka kandilleri yandığı sürece kadınların iş yapmamaları geleneğini getirir (Orah Hayim 670:1).

Hanuka ve Purim (1)

Purim, Yahudi halkının fiziksel yok oluştan kurtulmalarını simgeler. Aman, Ahaşveroş’u manipüle ederek çıkarttırdığı emirle Yahudileri fiziksel olarak yok etme amacındaydı. Bu yüzden, Purim kutlamaları da daha fiziksel bağlamda, şaraplar, ziyafetler, yiyecek hediyeleri tarzında yapılır.

Hanuka kurtuluşu ise, Yahudilerin spiritüel bir yok oluştan kurtulmalarını simgeler. Yunanlılar, Yahudilerin ölmelerini değil, Tora yolundan ayrılmalarını, Yunan kültürüne dönmelerini, odak noktalarının Tanrı değil, insan olmasını istiyordu. Bu amaçla da Antiokhus’un yönetimindeki Selevkos askerleri Yahudilere Brit-Mila (sünnet), Şabat’ın korunması, Roş Hodeş (Yeni Ay’ın ilan edilmesi ve kutsanması) ve özellikle Tora öğrenimini yasaklamıştı.

Hanuka spiritüel kurtuluşu sembolize ettiği için kutlamaları daha spiritüel bir şekilde gerçekleşir.

Anerot Alalu duasında dile getirdiğimiz gibi Hanuka’nın sekiz günü boyunca Hanuka kandilleri kutsaldır. Onlara bakarak Tanrı’ya şükran ve övgülerimizi dile getiririz ve bu kandilleri aydınlatma gibi farklı amaçlarla kullanamayız.

Çoğu askeri zafer, kişisel çıkarlar, ülke sınırlarını genişletmek, ganimet için kazanılır. Fakat Hanuka zaferinin amacı, Yahudilerin Yeruşalayim’deki Kutsal Tapınağı tekrar hizmete açabilmeleri ve Tora’nın mitsvalarını yerine getirebilme imkânı bulabilmeleriydi. Burada hiçbir kişisel çıkar gözetilmemişti, aynı şekilde Hanuka kandilleri/mumları da aydınlatma gibi hiçbir kişisel çıkar için kullanılamaz.

Hanuka ve Purim (2)

Rabi Boruch Leff, Rabi Yaacov Weinberg’in, Talmud'a atıfta bulunarak (Raşi ile Şabat 21b) Al Anissim’in bir hoda'ah/teşekkür duası olarak tanımlandığını belirtir. Buna göre Yahudi bayramları arasında sadece Hanuka ve Purim; hoda'ah/şükran ifade etmemizi gerektiriyor. Hanuka ve Purim'deki olaylarla diğer bayramlarımızdaki olaylar arasındaki fark, Hanuka ve Purim mucizelerinin doğal olayların arkasında gizli olmaları, diğer bayramlardaki gibi açık ve belirgin olmamalarıdır. Pesah, Şavuot ve Sukot mucizeleri herkesin görebileceği şekilde açık ve belirgin bir şekilde gerçekleştiği için hiç kimse Tanrı'nın bunlardaki rolünü inkâr edemezdi. Hanuka ve Purim’deki kurtuluşun doğaüstü mucizeler olmadan gerçekleşmesi, kişinin isterse Tanrı'nın bunlardaki rolünü göz ardı etmesine sebep olabilirdi.

Rabi Borouch Leff, özellikle Hanuka ve Purim söz konusu olduğunda, Tanrı’ya şükranlarımızı/hoda’ah ifade ettiğimizde, modeh’nin, yalnızca teşekkür etmek anlamına gelmediğini, kelimenin tam anlamıyla kabul etmek, takdir etmek anlamına geldiğini de hatırlamamız gerektiğine dikkat çeker. Teşekkür ettiğimizde, o eylemi gerçekleştiren kişiye karşı minnettarlığımızı kabul etmiş oluruz. Bu, neden önemlidir? Kızıldeniz’in yarılması, atalarımızın Mısır’da esir oldukları sırada gerçekleşenler gibi açık mucizelerde Tanrı'yı işin dışında bırakmak imkânsızdır. Gizli mucizelerde ise, akış doğalmış gibi gözükse bile aslında bunların doğal olayların bir sonucu olmadığını, kurtuluşumuzu Tanrı'ya borçlu olduğumuzu farkındalıkla kabul etmeliyiz. Buradaki farkındalık, elimizden gelen her şeyi yaptıktan sonra, yine sadece kendi gücümüze güvenmeyip, tüm başarımızın Tanrı'dan geldiğini takdir etme farkındalığıdır.

Al Anisim duası, Haşmonayların Yunanlılara karşı kazanılan zaferi üstlenmediklerini açıkça belirtir. Kendilerine yardım eden ve Yunanlıları yenen tek kişinin Tanrı olduğunu kabul ederler (hoda'ah).

Doğal gibi görünen olaylarda aslında Tanrı’nın Parmağı olduğunu, Yosef de bu haftanın peraşası Mikets’teki davranışlarıyla çok net bir şekilde gösteriyor. Yosef, hapisten Firavun’un rüyalarını yorumlamak üzere çıkarıldığında, rüyaları yorumlama yeteneğinin onu aşan bir şey olduğunu, Firavun’un esenliği ile ilgili cevabı verecek kişinin Tanrı olduğunu söyler (41:16). Bu sözleriyle de her şeyin Tanrı sayesinde olduğu gerçeğinin bilincinde olduğunu göstermiş olur.

Hanuka mumları - Şabat mumları

Sekiz günlük Hanuka Bayramı’nda en az bir kez Şabat ve Hanuka kesişir. Talmud şöyle bir soru ortaya atar: Cuma günü bir kişinin hem Şabat hem de Hanuka için yetecek kadar yağ/mumu yoksa sadece ya Şabat ya Hanuka mumlarını yakabilecekse, öncelik hangisindedir? Talmud’a göre öncelik Şabat’tadır, çünkü Şabat mumları Şalom Bayit/ailedeki huzuru ve barışı simgeler (Şabat 23b:3).

Hanuka mumları yağ mucizesini ilan eder, ama Şabat mumları da eve ışık getirir ve bu şekilde Şabat yemeği huzur, barış ve keyif içinde yenilir. Önceliğin Şalom Bayit/evdeki huzura verilmesi, Yahudilikte evdeki huzurun ne kadar önemli olduğunu, bunu sadece Şabat’ta değil hayatımızın her gününde korumak için elimizden gelenin yapılması gerektiğini gösterir.

Her gece bir mum arttırıyoruz

Talmud Bilgeleri, Hanuka mumları ile ilgili bir fikir ayrılığından bahseder (Shabbat 21b:5-6).

Bet Şamay şöyle der: "İlk gün sekiz mum yakarız, sonraki her gün mum miktarını azaltırız (ikinci gün yedi, üçüncü gün altı vb.)."

Bet Hillel ise tam tersini söyler: "İlk gün bir mum yakarız ve sonraki her gün mum miktarını artırırız (ikinci gün iki, üçüncü gün üç vb.)."

Spiritüel konularda, kutsallığı arttırma/ ma’alin b’keduşa prensibi geçerlidir. Bu yüzden biz de Bet Hillel’in görüşüne göre Hanuka mumları/kandillerini her gece bir arttırarak yakarız. İlk akşam bir mum, ikinci akşam iki mum; bu şekilde her gün bir mum arttırarak devam edilir ve bayramın son gecesi sekiz mum yakılır. Hanuka’da bu, bir gün yetecek kadar yağın sekiz gün boyunca yanmaya devam ederek mucizenin artmasını simgeler. Genel olarak ise mumların her gün arttırılması, Yahudiliğin hayat anlayışını ifade eder. Her gün, her an Tanrı’nın bizim için yaptığı/yapmaya devam ettiği mucizelerin daha fazla farkında olmaya çalışmamız, bunlar için Tanrı’ya daha fazla teşekkür etmemiz, daha fazla iyi davranışlarda bulunmaya, daha fazla dilimizi temiz tutmaya, fiziksellikten kopmadan daha fazla fiziksel dünya ile spiritüel dünya arasındaki dengeyi kurmaya/korumaya çalışmamız, bu şekilde Cennet’in Işığı’nı dünyaya daha fazla getirmeye çalışmamızdır.

Mucizelerin en büyüğü

Rabi Yaakov Astor’a göre, evrende, insan kalbinin iyiliğe doğru yön değiştirme, insan ruhunun en yüce değerlerini yansıtan seçimler yapma gücünden daha büyük bir mucize yoktur.

Hanuka mucizeleri, Tora’daki bilindik mucizelerle karşılaştırıldığında küçük gibi gözükse de aslında insanın sonsuz gücünü ortaya koyar. Mısır'daki felaketler ve Kızıldeniz'in yarılması, Her Şeye Gücü Yeten Tanrı tarafından, yarattıkları için gerçekleştirmiş olduğu eylemlerdi. Hanuka mucizeleri ise, Tanrı tarafından yaratılmış insanın, en büyük mucizeyi gerçekleştirebilme potansiyelinin yansımasıydı: kalbin dönüşü, karanlıktan aydınlığa doğru yönelmesi. Rabi Astor’a göre en büyük mucize budur. Bu nedenle Hanuka mucizeleri, Tanrı'nın yarattığı insanın davranışlarının, özgür iradenin önemini vurgular. Yüce Tanrı'nın suretinde yaratılmış olmanın daha büyük bir mucizesi, daha büyük bir kanıtı yoktur. Ve evrende, özgür iradesini iyilik için kullanan insandan daha güçlü bir varlık -Tanrı dışında- yoktur. Saf, kirlenmemiş yağ dolu küçük şişenin gücü işte budur. Bu küçük şişe, her birimizin kötü bir kararı veya kötü bir alışkanlığı süratle bırakıp her şeyi iyiliğe çevirme yeteneğimizi temsil eder: kısaca karanlığı aydınlığa çevirebilme yeteneğimizi.

Hanuka Işığı ve Maşiah

Rabi Shlomo Slatkin, Hanukiya’yı yaktıktan sonra okuduğumuz Anerot Alalu duasına yeni bir bakış açısı getirir. Bu dua sırasında “Bu mumlar, Hanuka’nın sekiz günü boyunca kutsaldır. Onları kullanmaya hakkımız yok, onlara sadece bakabiliriz.” Koldinovlu Hasidik Bilge R'Yosef, ‘Hanuka'nın sekiz günlük mitsvası’ (mitsvot shmona yimei Chanukah) kelimelerinin ilk harflerinin Maşiah anlamına gelen Moshiach'ı oluşturduğunu ve bunun da bize Hanuka mumlarını yakma mitsvasının Maşiah’ın ışığının başlangıcı olduğunu simgelediğini belirtir. Rabi Shlomo Slatkin, Hanuka'nın Maşiah ile bağlantısını ise şöyle yorumluyor:

“Hasidizmin kurucusu Baal Şem Tov, hepimizin Maşiah’ı getirmekten kişisel olarak sorumlu olduğumuzu öğretir (Meor Eynaim, Pinchas).  Maşiah, beyaz bir eşeğe binen büyük bir liderden daha fazlasıdır; o her birimizdir. Hayatımızın misyonunu keşfedip kendimizin daha iyi bir versiyonuna ulaşıp daha bütünsel hale gelene kadar -biz kişisel kurtuluşu deneyimleyene kadar- dünya kolektif kurtuluşa ulaşamayacaktır. Dolayısıyla, Hanuka tam da Maşiah’ın ta kendisidir. Hanuka, ışığı ve bütünlüğü insanın kendisine ve devamında da tüm dünyaya getirmekle ilgilidir.”

Şabat günü Hanuka mumlarının yakılması: Bu yıl 19 Aralık Cuma önce Hanuka mumları yakılır. Sonra Şabat mumları 17.23’den önce olacak şekilde yakılır. Hanukiya mumlarının veya yağının, güneş battıktan sonra 50 dakika daha yanacak şekilde ayarlanması gerekir.

 ---

Hanuka’nın ABC’si, Hanuka Felsefesi, Hanuka Mumlarını Yakma Sırası ve Duaları, Geleneksel Hanuka Tatlıları ve Tarifleri, Hanuka Şarkıları, Uygulamalı Hanukiya Yakma Videoları ve Gerekli tüm bilgiler: http://www.sevivon.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=29&Itemid=107

Not: Yazıda özet olarak verilmiş bilgiler, okuyucuya konu hakkında fikir vermek amacıyla Gözlem’den Sidur kol Yaakov, El Gid Para El Pratikante, Bereşit kitaplarından, ayrıca Inspiring Lights, Chassidic Perspectives kitaplarından ve sevivon.com, rabbisacks.org, www.aish.com sitelerinden derlenerek hazırlanmıştır.

Cemaatlerin farklı gelenekleri ve uygulamaları olabildiği için özel günler ve uygulamalar hakkında en doğru ve detaylı bilgiler için, cemaatin kendi Rabi’lerine başvurması gerekir.

Yazıda konu hakkında farklı kaynaklardan bulunabilecek sayısız yorumdan sadece bazılarına yer verilmiştir.

*Katkıları için Rav İzak Peres’e teşekkür ederiz.