Fransız sanatçı Chagall, Washington DC´deki arkadaşlarının bahçesi için özel bir şey tasarlamıştı. Bunun karşılığında onlar da, caddenin karşısındaki bir sinagogun cemaatine eşsiz bir deneyim sundu.
2009 yılına kadar yaklaşık kırk yıl boyunca, Kesher Israel Cemaati mensupları Washington DC'ye özgü kültürel bir deneyim yaşama fırsatı buldular.
Yılda bir kez, her zaman Yom Kipur ibadetleri sırasındaki öğleden sonra molasında gerçekleşen bu deneyim, cemaat üyelerinin caddenin karşısındaki bir evin gölgeli bahçesinde bulunan tuğla duvara monte edilmiş, Marc Chagall tasarımı devasa bir mozaiği görmelerini sağlıyordu. Ev, ünlü Fransız sanatçıyı merhum eşiyle birlikte şahsen tanıyan dul bir kadına aitti.
1990'ların başlarında, sinagog cemaati mensuplarından olan Fran Kritz, Kutsal Kitap uzmanı Nahum Sarna’yı orada Talmud çalışırken görmüştü.
Kritz, "Yahudi tarihinin farklı anları bir araya gelmiş gibi hissettiriyordu," diyordu. "İnsan, bu güzel bahçenin daha da yüceltilmesinin bir yolu olabileceğini hiç düşünmezdi."
Ev sahibi Evelyn Nef sinagoga gitmezdi; davetini sinagog yönetimine hiçbir zaman açıklamaz ve ziyaretler sırasında nadiren orada bulunurdu. Sadece her yılki Yüce Bayramlar (High Holy Days) öncesinde davetini ileten bir not gönderir, ardından belirlenen öğleden sonra bahçe kapısını açık bırakırdı.
Bu kadın, Yahudi olduğunu fakat 7 yaşındayken dine olan tüm inancını yitirdiğini, David Epstein adındaki başka bir sinagog mensubuna anlatmıştı. Chagall, bu eseri yarattıktan sonra 1971’de Nef ve eşine hediye olarak takdim etmişti (eşi John 1989’da ölmüştü). Kadın, anlaşılan, bunu 28’inci ve N sokaklarının köşesinde bulunan sinagogla paylaşmayı uygun görmüştü. Sinagog Georgetown kuzeybatı bölümünde yer alıyordu.
Chagall, 7 Temmuz 1887’de Belarus’ta doğdu; yaşamının büyük bir kısmını Fransa’da geçirdi ve 1985’te vefat etti.
Sinagogun Chagall eserini görme geleneği, mozaiğin yerleştirildiğine dair haberlerin yayılmasından kısa bir süre sonra başladı.
Sinagogun müdavimlerinden Ken Horowitz, eseri fark eden ilk cemaat üyesiydi ve belki de farkında olmadan Nef'in o yıllık daveti yapmasına vesile oldu.
Horowitz, ibadet sonrasında -bir bayram günü olduğunu hatırlıyor ama hangisi olduğunu anımsamıyor- esere bir göz atabilmek için mülkün dış duvarının yakınına sıçrayan bir avuç yahidlerden biriydi.
Nef, onları bahçeye çağırdı. Horowitz, “Gerçekten değdi. Olağanüstü bir mozaik” dedi.
Gerçekten heybetli bir eserdi: Chagall'ın griye boyadığı yaklaşık 9 metreye 5,2 metre (30 x 17 fit) boyutlarındaki bu çalışma, 9 metre (30 fit) yüksekliğindeki bir tuğla duvara monte edilmişti. Nef'in 1972'de The Washington Post için kaleme aldığı bir yazıya göre, Chagall ona eserin neyi tasvir ettiğini anlatmıştı. Merkezdeki ana figürler Yunan mitolojisinden alınmıştı: Üç Güzeller ve kanatlı at Pegasus ile çevrili bir halde flüt çalan Orpheus. Sol alt kısımda, insanların kıyısında durduğu mavi renkli bir su kütlesi yer alıyordu; Nef'in aktardığına göre Chagall, bu su kütlesinin, tıpkı kendisi gibi Nazilerin zulmünden kaçıp Amerika Birleşik Devletleri'ne sığınan Avrupalı Yahudi mültecileri simgelediğini belirtmişti. Sağ alt köşede ise mavi-yeşil giysili bir erkek ile mor giysili bir kadın, bir ağaca yaslanmış halde oturuyordu.
Nef, Chagall'a bu çiftin kendisini ve eşi John'u temsil edip etmediğini sordu.
"İsterseniz öyle olsun," diye yanıtladı Chagall.
Taş ve cam karolardan oluşan mozaik
Taş ve cam karolardan oluşan bu mozaik, Chagall’ın St. Paul de Vence’teki atölyesine yakın Nice dolaylarındaki Fransız köyü Biot’taki stüdyosunda çalışan İtalyan sanatçı Lino Melano tarafından hayata geçirildi. Melano, Chagall ve Chagall’ın eşi Valentine; mozaiğin on panelinin montaj çalışmalarını denetlemek ve Fransa büyükelçisinin de bir konuşma yaptığı ithaf törenine katılmak üzere Washington’a geldiler.
Nef çifti, Chagall çiftini daha önce, 1968 yılında da ağırlamıştı. Chagall o dönemde, aralarındaki dostluğun anısına evleri için bir sanat eseri yaratacağını söylemişti.
Nef, kaleme aldığı makalede süreci şöyle anlattı: "Derken, ziyaretin sonlarına doğru bir sabah kahvaltıda Marc şunu açıkladı: 'Ev için bir şey yapmayacağım. Ev olduğu haliyle mükemmel. Ama bahçe için bir şey yapacağım.’ Bir mozaik.”
Chagaller ve Nefler, güney Fransa’da birkaç yaz beraberce tatil yapmışlardı. 1970 yılında Chagall, Nef'in ziyaretini ‘kutsalların kutsalı’ olarak tanımladığı atölyesinde onlara mozaiğin sulu boya bir maketini -ölçekli bir modelini- gösterdi.
“Marc, belli bir tören edasıyla duvarda duran ve kahverengi bir kâğıtla kaplanmış dikdörtgenin yanına yaklaştı,” diye yazdı Nef. "Kısa bir konuşmanın ardından, üzerindeki kâğıdı çekip alarak göz kamaştırıcı, capcanlı renklere sahip bir guaj boya taslağını ortaya çıkardı."
Epstein, Neflerin bahçesindeki eseri görmenin etkileyici bir deneyim olduğunu belirtti; çünkü "bazen güneş üzerine vurduğunda, içindeki altın kısımlar ışıldardı."
1995 ile 2001 yılları arasında Kesher Israel'e devam ederken mozaiği iki kez gören Amerikalı diplomat Daniel Renna, "Bunun birinin arka bahçesinde bulunması hayret vericiydi," dedi.
Chicago Üniversitesi'nde ekonomi profesörü olan John Nef, 1946'da kampüste konferans vermesi için davet edip dostluk kurduğu Chagall'ın eserleri de dâhil olmak üzere çeşitli sanat eserleri topluyordu. Eşini kaybetmiş olan Nef, Washington'da, daha önce evlenip boşanmış ve ardından eşini kaybetmiş olan Evelyn ile tanıştı ve 1964'te onunla evlendi. Çiftin çocukları yoktu.
Evelyn Nef’in mirası
Evelyn o dönemde Arktik keşifleri (ikinci eşinin uzmanlık alanı) konusunda bir uzmandı ve daha sonra psikoterapist oldu. Washington'ın sosyal çevrelerinde aktif bir rol oynuyordu.
2009 yılında vefat eden Evlyn Nef mozaiği ve Chagall eserleri de dahil olmak üzere diğer parçaları Washington'daki Ulusal Sanat Galerisi'ne miras bıraktı. 2010 yılında konservatörler mozaiği titizlikle sökerek müzeye taşıdı ve 2013'ten beri bir heykel bahçesinde sergileniyor. Hatta Orphée adını bile aldı (Nef ailesinin mülkiyetindeyken isimsizdi).
Ulusal Sanat Galerisi'nin modern sanat küratörü Harry Cooper, eserin Chagall'ın en büyük mozaiklerinden biri olan ‘anıtsal’ bir eser olduğunu söyledi. Eserin müzenin Chagall koleksiyonundaki ‘büyük bir boşluğu doldurduğunu’ belirtti.
Cooper, “Havada süzülen figürler tam bir Chagall imzasıdır. Akıp giden renkler, o güzelim renkler... İşte Chagall budur,” dedi. “İnsanlara o sihir, özgürlük ve uçma hissini; gündelik hayattan bir kaçış olarak gerçekten ihtiyaç duyduğumuz o duyguları veriyor. Heykel bahçemizde Akdeniz’den ya da Atlantik’ten esintiler var; aklınıza hangi güzel yer gelirse gelsin, o hissi yaşatıyor.”
Geçmiş yılların Yom Kipur öğleden sonralarında Chagall mozaiğini görme fırsatı bulan Kesher Israel Cemaati mensupları, bugün Nef’in bu jestini takdirle anıyor.
Sinagoga devam ettiği 1980'lerin sonu veya 1990'ların başında mozaiği gören Kudüslü Ruth Frank, "Harika bir deneyimdi. Evelyn Nef’in sınırlı sayıda insanın içeri girmesine izin vermesinin ne kadar büyük bir incelik olduğunu düşündüğümü hatırlıyorum," dedi.
Washington'da yaşadığı yıllarda mozaiği bir kez görme şansı bulan Floridalı Edith Gelfand ise, "Yom Kipur arasını değerlendirmek için çok hoş bir mekândı,1" ifadelerini kullandı. Kritz ise şunları söyledi: "Bu hanımefendinin yaptığı çok hoş bir davetti. Benim için bu, kutsal bir fırsata dönüştü."
Marc Chagall (1887 – 1985)
Fransız vatandaşlığına geçmiş ressam, gravürcü ve dekoratördü. Rusya’da Vitabesk’te doğdu. 1910 – 1914 yılları arasında Paris’teki Montparnasse öncü akımına katıldı. Chagall’in resim sanatı; kübizmi özümleyen, yenilikçi ilkeci özgürlüğe sahip, resimde mantık dışılık ve renk zenginliğini sergileyen niteliktedir. ABD’ye sığındığı (1941 – 1947) süre haricinde Chagall, Fransa’dan ayrılmadı fakat dünyanın her tarafında sayısız sergileri açıldı. Kullandığı şatafatlı renkler, Yahudi halk efsanelerinden, özellikle Eski Akit’ten alınma fantastik öğelerle bağdaşır. Sanatçının etkinliği kitap resimlemesinden, bale ve tiyatro dekorlarına, seramiğe, duvar halılarına, vitraya dek uzanır. Ayrıca şiir de yazmıştır Nice’de adına kurulan müzede sergilenen çeşitli çalışmaları, Chagall’in çok yönlü sanatını özetlemektedir.2
1Marc Chagall’s Gift: A Mosaic of Generosity, Hillel Kutler, 03.07.24, [email protected]
2“Ünlü Yahudiler, Yusuf Besalel, Maraton Grafik, 1999, S.148,
